سه شنبه 3 بهمن 1396
  زندگينامه

    مقالات

    تاليفات

    دروس

    نگارخانه

    سخنراني

    فعاليت هاي فرهنگي

    همایش ها و سمینارها

    نقدها و پاسخ ها

    خبرها و گزارش ها

 
روش شناسی اندیشه های فقهی امام خمینی
سخنراني




سخنرانی در نشست علمی اجتهاد در اندیشه امام خمینی

                        دانشگاه آزاد اسلامی اهواز ـ مهر ماه ۱۴۹۴


بسم الله الرحمن الرحیم

موضوع بحث «روش شناسی اندیشه های فقهی امام خمینی» است. پیشاپیش از برگزار کنندگان این نشست علمی تشکر می کنم و امیدوارم قدمی در راه شناخت صحیح اندیشه های امام راحل (رض) باشد که حق عظیمی بر ملت ما، امت اسلامی ، بلکه بشریت در دنیای امروز دارند.

  برای آشنایی با اندیشه های هر متفکری رعایت اصل، ضوابط و معیارهایی ضرورت دارد و بدون رعایت این اصول و ضوابط نمی توانیم اندیشه های آن متفکر را بشناسیم و دچار تحریف نشویم. اما چون محور این نشست اندیشه های امام خمینی است، سعی خواهم کرد با نقل نمونه هایی از بیانات امام این ضوابط و معیارها را توضیح دهم. به نظر بنده امام خمینی خود نسبت به مسئله تحریف حساسیت ویژه ای داشتند. به گونه ای که وقتی نویسنده کتاب نهضت امام خمینی پس از نگارش این کتاب آن را در اختیار امام قرار دادند، نکاتی که حضرت امام تذکر دادند، نشان از حساسیت ایشان نسبت به نقل صحیح وقایع تاریخی دارد. چون کتاب مورد نظر کتاب تاریخی بود، حساسیت ایشان به ثبت حقایق تاریخی همان گونه که اتفاق افتاده بود، این حساسیت می تواند در همه عرصه ها وجود داشته باشد. مؤلف کتاب نهضت امام خمینی خود در مقدمه چاپ پانزدهم کتاب تذکرات حضرت امام را نقل کرده اند که بسیار جالب است و من تنها یک نمونه از آن را نقل می کنم. شما مراجعه کنید و نمونه های دیگر را هم مطالعه نمایید.

 در بخش زندگی نامه نگاشته بودم: «... مادر امام خمینی(بانو هاجر) زنی دانا و روشن ضمیر و از خاندان علم و تقوا و معاریف است.» امام روی «دانا و روشن ضمیر» خط کشیدند و بدین گونه از این نگارنده خرده گرفتند که از کجا می دانید بانویی که سدهای پیش در یکی از روستاهای ایران می زیسته «دانا و روشن ضمیر» بوده است؟<!--[if !supportFootnotes]-->[1]<!--[endif]-->

  سپس در ادامه یادداشت امام را در باره نوشته خود نقل کرده اند که امام مرقوم نمودند:

 «آنچه قلم زدم یا خیلی مبالغه آمیز بود یا موافق واقع نبود...»<!--[if !supportFootnotes]-->[2]<!--[endif]-->

  بدین وسیله به تاریخ نگاران آموختند که تاریخ نگاری باید «خالی از اغراق» بوده و «موافق با واقع» باشد.

 

  این نمونه را به عنوان مقدمه نقل کردم تا اهمیت مسئله و حساسیتی که «تحریف تاریخ» یا «تحریف مکاتب یا افکار و اندیشه های متفکران» از نگاه امام روشن شود.

  اما بحث ما «شناخت ضوابط و معیارهای شناخت صحیح اندیشه های امام خمینی» است. به میزانی که فرصت جلسه اجازه می دهد، به چند ضابطه و معیار همراه با مثالی برای هر یک اشاره می کنم.





۱.آشنایی و تخصص

  نخستین معیار و مؤلفه آن است که شخص محقق در آن رشته ای که در صدد شناخت اندیشه های امام است، آشنا باشد. مثلا اگر در صدد شناخت اندیشه های فقهی امام است، با دانش فقه آشنا باشد، اگر در صدد شناخت اندیشه های فلسفی یا عرفانی امام است با دانش فلسفه و عرفان نظری آشنا باشد. کسی که نا آشنای با فقه و فقاهت است، موضوع و محمول و مسائل این علم را نمی داند، اظهار نظری که در باره    دیدگاه های فقهی امام می کند، عوامانه و گاه مضحک است. مثلا هنگامی که امام فتوا به حلیت شطرنج در فرض خارج شدن آن از آلت قمار دادند، برخی گفتند: «تا دیروز شطرنج حرام بود، امروز حلال شد. معلوم می شود حلال و حرام خدا دست خودشان است.»

  کسی که اندکی آشنایی با فقه و فقاهت داشته باشد، می فهمد که این سخن عوامانه است. زیرا منشأ این فتوا آن است که برداشت امام مانند برخی دیگر از فقیهان آن است که آنچه حرمت دارد، بازی با آلات قمار است و شطرنج موضوعیت ندارد. ممکن است چیزی در یک زمان آلت قمار باشد، و در زمان دیگری از آلت قمار بودن خارج شده و رشته ای ورزشی شود. اگر در عرف جامعه ای شطرنج از قمارخانه ها خارج و به ورزشگاه ها رفته باشد و به عنوان یک رشته ورزشی شمرده شود، بازی با آن بدون برد و باخت حلال خواهد بود. نمونه های دیگر هم همین طور است. مثلا بیلیارد اگر در عرف جامعه از آلت قمار بودن خارج شده و یک رشته ورزشی شمرده شود، بازی با آن بدون برد و باخت بلامانع است، ولی اگر هم چنان آلت قمار شمرده شود، بازی با آن بدون برد و باخت هم حرام است. پس قدم اول در شناخت صحیح اندیشه یک متفکر آشنایی با دانشی است که آن متفکر متخصص در آن است.


۲. نظر نداشتن در آن موضوع يا در صورت نظر داشتن، آن را ناديده گرفتن و دخالت ندادن در كشف نظر امام.

  ناديده گرفتن اين مسئله به «تحريف ديدگاه آن شخصيت» و «تحميل نظر خود» به او منجر مي شود. چون چنین شخصی که پیشاپیش نظری برای خود اتخاذ کرده، به دنبال آن است كه برای خود مؤیدی پیدا کند و از امام براي نظرات خود استفاده ابزاري كند، نه اين كه نظر امام را بشناسد. براي در امان ماندن از اين آفت بايد در هر موضوعي به مجموعه بيانات امام درآن باره مراجعه كرد و كنار هم نهاد و جمع بندي كرد.

  سیره علما در استنباط احکام خدا یا تفسیر آیات قرآن این بود که حتی الامکان ذهن خود را از پیش فرض ها خالی کرده و سپس به دنبال کشف حکم خدا می رفتند. و گرنه کسی که ابتدا نظری را انتخاب کرده، سپس سراغ آیات و روایات برود، به دنبال کشف حکم خدا نیست، بلکه به دنبال یافتن مستند و مستمسک برای به کرسی نشاندن رأی خویش است. حتی اگر احساس می کردند منافع شخصی یا صنفی شان در استنباط حکم خدا دخیل است، مراقبت می کردند. معروف است که تا زمان علامه حلی فتوای مشهور این بود که آب چاه با افتادن حیوان نجس می شود. و غیر قابل استفاده می گردد. علامه قبل از این که به دنبال استنباط این حکم برود، سفارش کرد تا چاه خانه اش را پر کنند تا مبادا منافع شخصی او در استنباط حکم خدا دخالت کرده و به نظریه طهارت آب چاه تمایل پیدا کند. آن گاه که به سراغ استنباط حکم الهی از ادله رفت، به این نتیجه رسید که آب چاه نجس نمی شود.

  نسبت به شناخت اندیشه های هر متفکری هم باید این معیار را رعایت کرد. اگر کسی واقعا می خواهد نظر امام را در هر موضوعی کشف کند، نباید خودش در آن زمینه نظر داشته باشد، یا اگر نظری دارند آن را در کشف نظر امام دخالت ندهند. ولی اگر کسی به دنبال یافتن مستنداتی از بیانات امام برای تثبیت نظر شخصی یا گروهی یا جناحی خود دارد، بحث دیگری است. به عنوان نمونه در جامعه ما این بحث مطرح است که در اندیشه امام رأی مرد چه نقش و جایگاهی در نظام سیاسی دارد؟ 


هر یک از جریانات سیاسی با تمسک به برخی از بیانات نظری اراده می دهند. عده ای رأی مردم را یک پایه مشروعیت نظام می دانند، و عده ای اصلا رأی مردم را مصلحتی و تشریفاتی می دانند. داشتن چنین نظری مانعی ندارد، چنان که بعضی از علما هم این نظر را دارند. اما نسبت دادن آن به امام با استناد به برخی از بیانات ایشان و نادیده گرفتن بیانات دیگر ایشان دور از ادب تحقیق است. این که گفته شود: «رأي و خواست مردم در اندیشه امام اصالت نداشت و تنها به خاطر شرايط زمانه بود كه مدل جمهوري اسلامي را پيشنهاد كرد و الا جمهوريت در انديشه امام اصالت نداشته و رأي مردم جنبه تشريفاتي و تزئيني دارد.» با بیانات روشن امام نسبت به نقش و جایگاه مردم ناسازگار است. دو، سه نمونه از بیانات امام را برای شما نقل می کنم. دقت در این موارد نشان می دهد که امام در مقام جدل هم نبوده اند، بلکه دیدگاه خود را بیان کرده اند.

«با روى كار آمدن رضاخان اين سه اصل اسلامى در امر حكومت پايمال شد، اول: اصل لزوم عدالت در حاكم اسلامى، و دوم: اصل آزادى مسلمين در رأى به حاكم و تعيين سرنوشت خود، و سوم: اصل استقلال كشور اسلامى از دخالت اجانب و تسلط آنها بر مقدرات مسلمين.  و اگر در آن روز براى احياى اين سه اصل اسلامى اقدام شده بود، كار به اينجا نمى‏كشيد.»<!--[if !supportFootnotes]-->[3]<!--[endif]-->

  گویا منظورشان از «آن روز» فرار رضاخان از کشور و ضعف پایه های حکومت پهلوی بود که شرایط برای احیای اصول سه گانه فوق امکان پذیر بود.

 «از حقوق اوليه هر ملتى است كه بايد سرنوشت و تعيين شكل و نوع حكومت خود را در دست داشته باشد. طبيعى است كه چون ملت ايران بيش از نود درصد مسلمانند، بايد اين حكومت بر پايه‏هاى موازين و قاعده اسلامى بنا شود.»<!--[if !supportFootnotes]-->[4]<!--[endif]-->

  «انتخابات در انحصار هيچكس نيست، نه در انحصار روحانيين است، نه در انحصار احزاب است، نه در انحصار گروه هاست. انتخابات مالِ همه مردم است. مردم سرنوشت خودشان دست خودشان است. و انتخابات براى تأثير سرنوشت شما ملت است.... اينطور نيست كه انتخابات را بايد چند تا مجتهد عمل كنند.»<!--[if !supportFootnotes]-->[5]<!--[endif]-->

آیا با وجود این بیانات صریح می توان به امام نسبت داد که از نظر ایشان رأی مردم تزئینی و مصلحتی است و فقیه حاکم اگر مصلحت بداند می تواند بساط انتخابات را جمع کند و خودش عده ای را به عنوان نماینده مجلس برگزیده و مجلسی مشورتی تشکیل دهد یا شخصی را به ریاست جمهوری برگزیند؟


۳.بازشناسي محكمات انديشه امام از متشابهات و تفسير متشابهات با توجه به محكمات

  سومین مؤلفه بازشناسی محکمات اندیشه امام از متشابهات و تفسیر متشابهات در پرتو محکمات است. خلط ميان محكمات و متشابهات انديشه امام موجب مي شود كه گاه اصول ثابت انديشه فقهي ايشان ناديده گرفته شود يا با استناد به متشابهات ديدگاهي به ايشان نسبت داده شود كه با آن اصول ثابت ناسازگار باشد.

 به عنوان مثال ولايت فقهاي عادل در عصر غيبت از محكمات انديشه امام است. اما اين كه چگونه همه آنان مي توانند در عرصه اداره كشور داراي ولايت باشند و كدام يك در اين عرصه ولايت دارند؟ اجمال داشت.

  ايشان در دروس ولايت فقيه، رهبري واحد در صورت امكان، و رهبري متعدد در مناطق مختلف را مطرح كردند. بديهي بود كه در كشور واحد نمي توان هر منطقه يا استاني را به فقيهي سپرد كه همان حكومت ملوك الطوائفي خواهد بود. شهيد رباني شيرازي در نقدهاي خود به اين نكته اشاره كرده و تشكيل «مجلس حل و عقد» را براي تعيين فقيه عادل پيشنهاد كرده، كه شبیه مجلس خبرگان رهبري در قانون اساسی است. ایشان در نامه خود با آقای سید حمید روحانی که درسهای امام را در نجف تنظیم کرده و برای علما ارسال می کرد، نوشت:

  «حاج آقا وقتي ولايت فقيه را ثابت نمود مواجه با تعدد فقها در هر صوب و بلدي شده و چون راهي نداشته، فرموده: «اگر شد حكومت واحد و الا خودمختاري»<!--[if !supportFootnotes]-->[6]<!--[endif]-->. خودمختاري كه حكومت اسلامي نيست، تجزيه حكومت بزرگ اسلامي است... در حكومت خودمختاري باز هم فقها كثيرند، در هر قصبه و دهي هم ممكن است چند فقيه باشد. پس چه بايد كرد؟»

  در ادامه با استناد به آيات شورا، پيشنهاد اهل حل و عقد و زبدگان ملت را داده كه فرد را تعيين كنند. و در صورت تعيين ديگران نمي توانند اعمال ولايت كنند، زيرا اعمال ولايت واجب كفايي است و با وجود من به الكفايه وجوبش از ديگران ساقط مي شود.<!--[if !supportFootnotes]-->[7]<!--[endif]-->

حضرت امام به مرور زمان و طرح سئوالات جديد از ديدگاه خود دراين زمينه رفع ابهام كردند و اين همان نقطه كليدي در انديشه امام است. به اين معنا كه فقيه «ولايت در جميع صور دارد. لكن تولّى امور مسلمين و تشكيل حكومت بستگى دارد به آراى اكثريت مسلمين، كه در قانون اساسى هم از آن ياد شده است، و در صدر اسلام تعبير مى‏شده به بيعت با ولىّ مسلمين.»<!--[if !supportFootnotes]-->[8]<!--[endif]-->

  آيا رأی مردم در مشروعیت حکومت دخالت دارد یا نه؟ با توجه به جملات صريحي كه از ايشان نقل شد، مي توان ادعا كرد كه در انديشه ايشان نقش مردم تزئيني و تشريفاتي نيست. بلكه بدون خواست و رضايت ايشان نمي توان حتي حكومت مشروع را بر آنان تحميل كرد.


 

۴.توجه به شرايط زماني و مكاني صدور كلام امام

آخرین مؤلفه توجه به شرایط مختلف زمانی و مکانی در شناخت افکار و اندیشه های امام است. توجه به اين نكته كليدي موجب حل تعارض بدوي و احتمالي ميان سخنان امام مي شود و بي توجهي به آن سبب مي شود كه ايشان به تناقض گويي متهم گردد.

به عنوان نمونه امام در تحريرالوسيله فتاوايي دارند كه مربوط به شرايط قبل از انقلاب و حاكميت دولت جائر است و نمي توان همان نظر و فتوا را در شرايط حاكميت دولت عادل پياده كرد. در فقه معروف است و امام هم در تحریرالوسیله دارند که استفاده از انفال برای شیعیان مباح است. بعد از انقلاب قانونی تصویب شد که بر اساس آن اختیار برداشت شن و ماسه  به شهرداری ها واگذار شده بود. فقهای شورای نگهبان با این مصوبه مخالف کردند که مخالف فتوای امام در تحریرالوسیله است. آیت الله مؤمن در خاطره ای نقل می کند که من گفتم آن فتوا مربوط به شرایط دوران قبض ید فقیه عادل و حاکمیت دولت جائر بوده و امروز قابل پیاده شدن نیست. لذا از دفتر امام استفسار کردیم و فرمودند: امروزه تصرف در انفال اذن حاکم را لازم دارد.<!--[if !supportFootnotes]-->[9]<!--[endif]-->

<!--[if !supportFootnotes]-->

<!--[endif]-->

<!--[if !supportFootnotes]-->[1]<!--[endif]--> . روحانی، سید حمید، نهضت امام خمینی، دفتر اول، ص۱۴، چاپ پانزدهم، نشر عروج.

<!--[if !supportFootnotes]-->[3]<!--[endif]-->.  خمينی،  سيد  روح  الله،  صحيفه امام،  ج‏5، ص 236، مصاحبه با خبرگزارى  وفا

<!--[if !supportFootnotes]-->[4]<!--[endif]-->. همان، ج‏4، ص 367 ، مصاحبه با روزنامه انگليسى فاينشنال تايمز

<!--[if !supportFootnotes]-->[6]<!--[endif]-->. اين تعبير در ولايت فقيه كنوني نيست. احتمالا بعد از تذكرات ايشان اصلاح شده. آنچه اكنون هست تشكيل حكومت به صورت انفرادي يا جمعي است.(ولايت فقيه، ص 52)

<!--[if !supportFootnotes]-->[7]<!--[endif]--> . ر.ک: اسناد انقلاب اسلامی ، ج2، ص 173

<!--[if !supportFootnotes]-->[9]<!--[endif]--> . ر.ک: بر ساحل تحریرالوسیله، ص ۷۲.


ارسال شده در مورخه : پنجشنبه، 21 آبان، 1394 توسط admin

 
پیوندهای مرتبط
· مطالب بیشتر در مورد سخنراني
· سایر مطالب نوشته شده توسط admin


پربازدیدترین مطلب در زمینه سخنراني:
شهيد بهشتی و پای بندی به اخلاق در عرصه سیاست


امتیاز دهی به مطلب
امتیاز متوسط : 0
تعداد آراء: 0

لطفا رای مورد نظرتان را در مورد این مطلب ارائه نمائید :

عالی
خیلی خوب
خوب
متوسط
بد


انتخاب ها

 چاپ این مطلب چاپ این مطلب


"روش شناسی اندیشه های فقهی امام خمینی" | ورورد به سیستم / عضویت در سایت | 2 نظر شما چیست؟ | جستجو درنظرات و پیشنهادات
این سایت در قبال مطالب طرح شده توسط کاربران هیچگونه مسئولیتی ندارد .
مسئولیت مطالب و نظرات ارائه شده بر عهده کاربر ارائه کننده مطلب می باشد .

Re: روش شناسی اندیشه های فقهی امام خمینی (امتیاز : 0)
توسط کاربر مهمان در مورخه : چهارشنبه، 27 آبان، 1394
با سلام خدمت استاد محترم، تحریف دیدگاههای امام سکه رایج امروزه. باید فکری اساسی کرد.


[ ارسال جوابیه ]


Re: روش شناسی اندیشه های فقهی امام خمینی (امتیاز : 0)
توسط کاربر مهمان در مورخه : چهارشنبه، 27 آبان، 1394
چگونه باید محکمات یک اندیشه را از متشابهات تشخیص داد؟


[ ارسال جوابیه ]