سه شنبه 4 مهر 1396
  زندگينامه

    مقالات

    تاليفات

    دروس

    نگارخانه

    سخنراني

    فعاليت هاي فرهنگي

    همایش ها و سمینارها

    نقدها و پاسخ ها

    خبرها و گزارش ها

 
نائینی و نفی استبداد در اسلام
مصاحبه

مصاحبه با ماهنامه مهرنامه در باره

کتاب «آستانه تجدد» در شرح تنبیه الامه و تنزیه المله

Image result for ‫مهرنامه ۴۸‬‎

 

* ه م از تاثیرپذیری نائینی صحبت می­شود و هم از تاثیرگذاری این شخصیت، او به طور مشخص بر چه کسانی تاثیر مستقیم گذارد و چه ثمراتی را برای متاثرین به دنبال داشت؟

بسم الله الرحمن الرحیم معمولا شخصیت های علمی از اساتید خود تأثیر می پذیرند و بر شاگردان خود تأثیر می گذارند. نائینی هم از نظر علمی همین گونه بود. او از اساتیدش مثل میرزای شیرازی تأثیر پذیرفته و بر بسیاری از شاگردانش تأثیر گذارده است. اما از نظر سیاسی نیز او از میرزای شیرازی رهبر نهضت تنباکو و آخوند خراسانی رهبر نهضت مشروطه تأثیر پذیرفته، البته به دلیل ارتباطات وسیع با متفکران دیگر در خارج از حوزه های علمیه مثل سید جمال الدین اسدآبادی، و در اثر مطالعات گسترده در نگارش بخش هایی از تنبیه الامه و تنزیه المله، از افکار خارج از دنیای تشیع مثل عبدالرحمن کواکبی در طبایع الاستبداد نیز تأثیر پذیرفته، اما نائینی به لحاظ توان بالای علمی و قدرت تفکر سیاسی، شخصیتی مستقل شمرده می شود.

از نظر تفکر اصولی بسیاری از شاگردان ایشان مثل شیخ محمد علی کاظمی، سید ابوالقاسم خوئی، شیخ موسی خوانساری و شیخ محمد تقی آملی که تقریرات درس فقه و اصول ایشان را هم نوشته اند، تحت تأثیر مقام علمی او بوده ا ند. شاگردان آیت الله خوئی نیز در حوزه های علمیه تا امروز متأثر از مبانی اصولی او هستند.

* پس از انتشار تنبیه­الامه افرادی همچون خراسانی و مازندرانی این اثر را تایید کردند و به بیانی آن را امضا کردند. با توجه به طیف فکری شبیه به هم این افراد، این کتاب چه سخن جدیدی داشت که آن­ها را به صحنه تایید و تا حدودی تبلیغ کشاند؟



این کتاب مهم ترین و قوی ترین اثر در دفاع از نظام سیاسی مشروطه و تبیین مبانی دینی آن بشمار می رود. از آنجا که نائینی از نزدیکان آخوند خراسانی بود و با مقام علمی و معنوی او آشنا بود، و کتاب نفیس او را در تبیین مقصود رهبران مذهبی از نظام نوپای مشروطه را مشاهده کرد، با نگارش تقریظ آن را تأیید کرد. در حقیقت رهبران مذهبی مشروطه در نجف که از نظام سیاس یمشروطه دفاع می کردند، نیازمند اثری بودند که از یک سو مراد و مقصود آنان را از مشروطه تشریح نماید و مبانی انطباق مشروطه را با شریعت اسلام نشان دهد، و از سوی دیگر به ایرادها و شبهات عالمان مخالف مشروطه و منادیان مشروطه مشروعه پاسخ دهد. این کتاب غرض آنان را به خوبی تأمین می کرد. از این رو، به دفاع از آن پرداختند. قاعدتاً نائینی هم که همت کرده و چنین اثر ارزشمندی را خلق کرده و نظر رهبران مذهبی مشروطه را به خوبی تأمین کرده و پاسخ مخالفان را داده بود، انتظار داشت تا آنان نوشته او را تأیید نمایند تا در جامعه دینی آن روز اعتبار مضاعفی پیدا کند.

* متفکرین معتقدند کتاب نائینی سخن جدیدی را در فضای اندیشگی وقت به وجود آورد که با جریان موجود همگن نبود. این حرف نو چه بود و چگونه و بنا به چه دلایلی مورد تأیید علمای اصولی قرار گرفت؟

سخن جدید نائینی در این کتاب نشان دادن انطباق نظام سیاسی مشروطه و ارکان آن با آموزه های دینی بود. او در این اثر نفیس نشان اثبات کرد که در اسلام قدرت مطلقه به این معنا که یک نفر به نام سلطان به میل و اراده شخصی تصمیم بگیرد و فرمان اجرا صادر کند، وجود ندارد، بلکه قدرت سیاسی در اسلام مشروط و مقید به قانون و شریعت است، به گونه ای که حتی رسول خدا(ص) و جانشین معصوم وی خود را موظف به مشورت با مردم می دانستند. این سخن در فضای علمی و اجتماعی آن روز تازگی داشت.

هم چنین او در این اثر نشان داد که در نظام سیاسی اسلام مردم دارای حق نظارت، سئوال و استیضاح دولتمردان اند. برای این منظور به دلایلی هم استناد کرد. اولا، ماهیت حکومت در اسلام از سنخ ولایت و امانت است و لازمه آن نظارت صاحبان امانت است. ثانیا، مردم حق و تکلیف امر به معروف و نهی از منکر دارند که نوعی نظارت همگانی است و یکی از شئون آن نظارت مردم بر دولتمردان است. ثالثا ٬ مردم به خاطر مالیاتی که به دولت می پردازند، حق دارند نسبت به چگونگی مصرف آن نظارت نمایند.

سخن تازه دیگر این کتاب اثبات وجود دو اصل «مساوات» به معنای تساوی همگان، شهروندان و دولتمردان با یکدیگر در برابر قانون و نفی هر گونه تبعیض؛ و «آزادی» به معنای فقدان هر گونه مانعی در راه آزادی های اجتماعی و سیاسی مردم در اسلام بود. از نظر وی این دو اصل به عنوان دو رکن نظام سیاسی مشروطه متناسب با مرام و مذهب مردم در هر کشوری است. به این معنا که مساوات در جامعه اسلامی به معنای تساوی همگان، از اقشار و صنوف مختلف در قانون نیست، بسا که میان زن و مرد، بالغ و نابالغ، مسلمان و غیرمسلمان به تناسب شرایط هر کدام تفاوت هیا در قانون وجود داشته باشد،‌اما هر قانونی مثلا برای مردان بالغ وضع شده باشد، همه افراد در رعایت آن مساوی اند و هیچ امتیازی بین آنان نیست. چنان که آزادی به عنوان رکن دیگر مشروطه به معنای آزادی از حدود و ضوابطی که در هر جامعه ای بر اساس مرام و مکتب افراد آن جامعه وجود دارد، نیست.

* مدافعان نائینی، تنبیه الامه را کتابی متجددانه می­دانند. رگه­های تجدد را در کجای این کتاب مشاهده می­کنیم؟

«دفاع از حقوق مردم در برابر دولت» با توجه به فضای حاکم بر روابط دولت و ملت در جوامع اسلامی آن روز، سخنی تازه و از مظاهر تجدد بود، هر چند در آموزه های اسلامی سابقه دار بوده و در حکومت نبوی و حکومت علوی و حتی حکومت های خلفای سه گانه بعد از رحلت پیامبر سابقه داشت.

«حکومت را از سنخ امانت مردمی شمردن» که لازمه اش حق نظارت مردم بر قدرت است، از دیگر مظاهر تجدد بشمار می رفت، هر چند این مسئله نیز در تعالیم اسلامی سابقه داشت.

«نفی استبداد دینی و سیاسی» نیز در شرایط آن روز جوامع اسلامی تازگی داشت،‌ گرچه هر دو نوع استبداد هم در شرق و هم در غرب سابقه داشت.

* جایگاه اثر نائینی در میان سایر آثار فقیهان کجاست؟

در مقایسه با آثار دیگری که به وسیله عالمان دینی در دفاع از مشروطه نوشته شد، اثر نائینی هم «جامعیت» بیشتری دارد و به مباحث متنوع و مرتبط با مشروطه پرداخته، هم مبانی دینی «تحدید قدرت»، «نظارت مردم»، «آزادی» و «مساوات» را به خوبی تبیین کرده، هم از «قوت استدلال» برخوردار است، و به خوبی از عهده پاسخگویی به شبهات عالمان مخالف مشروطه برآمده است.

* به کتاب نائینی به عنوان یک مشروطه خواه، پاسخ­هایی از جانب مشروعه­خواهان داده شد. استدلال کدام طرف را قوی­تر می­دانید و چرا؟

در عصر مشروطه سراغ ندارم که به استدلال های نائینی در تنبیه الامه پاسخ داده شده باشد، هر چند به دلایل مدافعان مشروطه پاسخ هایی داده شده است. چون از نظر تاریخی انتشار تنبیه الامه مصادف است با پیروزی مشروطه خواهان و قلع و قمع مخالفان مشروطه؛ پس از فتح تهران و طغیان و تندروی های مشروطه طلبان و به دار کشیدن شیخ فضل الله نوری، مجتهد اول تهران رهبران مذهبی مشروطه احساس کردند، جریان امور به انحراف کشیده شده و امور از دست جریان عاقل و معتدل خارج شده است. از این رو، ادبیات رهبران مذهبی مشروطه در این مقطع با ادبیات آنان در دوره استبداد صغیر که تنبیه الامه یک نمونه از آن است، کاملا تغییر کرد. نائینی در این اثر با عالمان مخالف مشروطه و مشخصا شیخ فضل الله نوری سخن گفته و ادبیات تندی دارد، و مربوط به دورانی است که محمد علی شاه قاجار مجلس را به توپ بست و جو خفقان و استبدای بر جامعه حاکم شد.

صرف نظر از نکات فوق، به نظر بنده موارداختلاف اجتهادی میان نائینی و نوری زیاد نبود، هر چند در این موارد استدلال های نائینی را قوی تر یافتم، اما نکته مهم در اختلاف این بود که نوری از نزدیک در جریان امور قرار داشت، در حالی که علمای نجف از دور دستی بر آتش داشتند. مخافت نوری بیشتر ناظر به مشروطه ای بود که در جامعه پیاده می شد و با دیدگاه های مشروطه خواهان تندرو غربگرا انطباق داشت، و دفاع نائینی و خراسانی از مشروطه ای بود که به صورت تئوریک تعریف کرده و آرزوی تحقق اش را داشتند. به قول طلبه ها: «ما قصد لم یقع و ما وقع لم یقصد؛ یعنی آنچه رهبران مذهبی مشروطه قصد کرده بودند، تحقق نیافت و آنچه تحقق یافت، مورد نظر آنان نبود.»

* آیا نائینی در شرایط فعلی و در دوران معاصر نیز سخنی برای عرضه دارد یا اندیشه او در زمان خود متوقف شده است؟

این که مردم در حکومت اسلامی حق سئوال، اعتراض و استیضاح دولتمردان را دارند، این که حکومت در اسلام امانت و ولایت به معنای سرپرستی است، نه به معنای حاکمیت و مالکیت و قاهریت، این که حاکمان حق خودکامگی ندارند، و در اسلام استبداد سیاسی و دینی محکوم است، این که قدرت سیاسی در اسلام محدود به قانون است، نه مطلق و نامحدود و مطابق با میل حاکمان، همگی نیاز دیروز و امروز جوامع اسلامی بوده و کهنه شدنی نیست. نائینی آموزه های فوق را از منابع دینی استخراج کرده و تبیین نموده و اختاصی به عصر مشروطه ندارد. به تعبیر استاد شهید مطهری «توحید اجتماعی اسلام» را به خوبی تشریح کرده است.

* تاکنون سه شرح مهم از کتاب تنبیه منتشر گردیده است، طالقانی، ورعی و فیرحی. با توجه به تسلط­ و سابقه تصحیح­تان چه تفاوت­هایی را میان این سه نسخه قائل هستید؟

کتاب تنبیه الامه در سال ۱۳۲۷ ق همزمان با پیروزی مشروطه خواهان منتشر شده، ولی نائینی و رهبران دیگر مشروطه به خاطر سرنوشتی که مشروطه پیدا کرد و بار دیگر سلطنتی استبدادی بر ایران مسلط شد، از آن دلگیر بودند و نقل شده که نائینی راضی به نشر مجدد کتاب که مورد سوء استفاده قرار می گرفت، نبود. مرحوم آیت الله طالقانی در سال ۱۳۳۴ش، و بعد از کودتای ۲۸ مرداد و بازگشت دوباره استبداد پهلوی با هدفی والا اقدام به شرح این کتاب و نشر دوباره آن کرد. ایشان با این اقدام بجا و بموقع می خواست بگوید: مشروطه ای که علما ازآن دفاع کردند، چه بود و چه نسبتی با مشروطه پهلوی دارد، و بدین وسیله به انتقاد از رویه استبدادی رژیم پهلوی بپردازد. و چون کتاب تنبیه الامه اثری است با ادبیات متناسب با عصر مشروطه و به قلم فقیهی بزرگ و دارای اصطلاحات دشوار فقهی، اقدام به شرح آن نمود و در زمان خود خدمتی به جامعه علمی، فرهنگی و سیاسی بود.

اما چون این چاپ اغلاط فراوانی بود، و حتی در پاره ای از موارد مرحوم آقای طالقانی به تصحیح اجتهادی عبارات نسخه های قبلی پرداخته بود، این اثر نفیس نیازمند چاپی با متن تصحیح شده و منقّح، همراه با تحقیق و ذکر منابع اطاعات فراوان کتاب بود. اینجانب که در اوائل دهه هشتاد مشغول «پژوهشی در اندیشه سیاسی نائینی» بودم، و با این کتاب حشر و نشر داشتم و به مشکلات چاپ های مختلف آن بودم، تصمیم گرفتم با مراجعه به چاپ اول کتاب در سال ۱۳۲۷ق در بغداد و چاپ دوم آن به سال ۱۳۲۸ق در تهران بار دیگر متنی تصحیح شده، به همراه ذکر منابع مختلف قرآنی، روایی، تاریخی و ادبی از این کتاب ارزشمند را منتشر نمایم. به گفته ارباب فن این چاپ که از سوی بوستان کتاب در سال ۱۳۸۶ منتشر شده، در حال حاضر بهترین چاپ این کتاب فاخر است. بنابراین بنده کتاب تنبیه الامه را شرح نکردم، تنها به تصحیح و تحقیق و چاپ مجدد آن مبادرت کردم. بر خلاف روال معمول که در این گونه موارد مقدمه ای علمی در معرفی اندیشه مؤلف نگاشته می شود، به خاطر اثر مستقلی که در این زمینه با عنوان «پژوهشی در اندیشه سیاسی نائینی» نگاشته بودم و به وسیله دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری در سال ۱۳۸۲ و با مقدمه حضرت آیت الله امینی، ریاست وقت دبیرخانه منتشر شده بود، از این کار صرفنظ کردم. از فرصت استفاده کرده و خبر از انتشار کتاب پژوهشی جدیدی در باره علامه نائینی را می دهم. این کتاب به سفارش مؤسسه کتابشناسی شیعه پیرامون ابعاد مختلف شخصیت علمی(اصولی ـ فقهی، و اجتماعی ـ سیاسی)، اخلاقی و اجتماعی وی نگاشته شده است.

اما کتاب «آستانه تجدد» به قلم آقای دکتر فیرحی که در سال ۱۳۹۴ منتشر شد، شرح دیگری بر این کتاب است، شرحی مبسوط تر از شرح آیت الله طالقانی. در این کتاب، همانگونه که نویسنده محترم در مقدمه نوشته اند، از توضیحات مرحوم طالقانی و تحقیقات چاپ بوستان کتاب استفاده شده، و بسیار فراتر از تشریح دیدگاه های سیاسی نائینی است. بلکه به تبیین مبانی فقهی و اصولی نظریات ایشان با استفاده از تقریرات دروس فقه و اصول نائینی پرداخته شده است. زحمت زیادی هم برای آن کشیده اند، با این حال همان گونه که در جلسه نقد این اثر عرض کردم، نقدها و انتقاداتی بر آن وارد است که امیدوارم شارح محترم بتواند در فرصت های دیگر این اثر را کاملتر و بی نقص تر به ارباب علم و دانش عرضه نماید.

*با توجه به حضورتان در جلسه نقد کتاب آستانه تجدد چه نقدهای محتوایی و شکلی را به کتاب وارد می­دانید؟

به اختصار به برخی از موارد اشاره می کنم:

ابتدا از امتیازات کتاب می توان به استفاده از آثار فقهی و اصولی نائینی برای تبیین مراد وی در تنبیه الامه و مبانی نظرات وی در این کتاب، هم چنین استفاده از منابع وسیع دیگر برای تشریح مطالب کتاب و راهنمایی خواننده برای دستیابی به مقصود نائینی، اشاره کرد.

اما نقدهای شکلی:

۱. عدم تفکیک میان توضیحات چاپ بوستان کتاب و توضیحات نویسنده محترم کتاب، به ویژه که در برخی از موارد نام مصحح چاپ بوستان کتاب ذکر شده و در موارد متعددی هم ذکر نشده است.

۲. صفحه آرایی کتاب که گاه خواننده باید صفحاتی تورق کند تا شرح عبارتی از نائینی را پیداکند یا برای دنبال کردن متن چند صفحه ورق بزند، که البته تنظیم چنین متن هایی کار دشواری است.

۳. اغلاط تایپی فراوان

اما نقدهای محتوایی:

۱. نائینی با این که به لحاظ مبنای فقهی قائل به نظریه ولایت عامه فقیهان است، و تعدادی از شاگردان ایشان و بسیاری از پژوهشگران اندیشه های نائینی نیز این مطلب را گفته اند، اما در تنبیه الامه بر اساس نظریه مشهور میان فقیهان امامیه یعنی نظریه حسبه مشی کرده؛ نویسنده آستانه تجدد ایشان را مخالف نظریه ولایت عامه شمرده است. تقریرات ایشان موجود است، در تنبیه الامه هم به این مبنا صریح کرده است. به گمانم ریشه این برداشت آن است که ایشان و برخی دیگر از پژوهشگران میان نظریه ولایت فقیه و مقومات حکومت که نائینی در تنبیه الامه بیان کرده، مثل حق سئوال و اعتراض و استیضاح برای مردم، و اتکای حکومت به آرای نوع مردم و ...، تهافت و تنافی احساس کرده اند، در حالی که به نظر بنده تنافی وجود ندارد. شاید پاره ای از عملکردها در نظام جمهوری اسلامی مبتنی بر ولایت فقیه این تلقی را ایجاد کرده باشد.

۲. توضیحات مفصلی در برخی از موضوعات داده شده، که نبودش هیچ خللی در شرح تنبیه الامه و استفاده خواننده از این کتاب نمی کند و تنها حجم کتاب را افزایش داده است. مثل نقل یک رساله مفصل در باره ضروری دین از مولی احمد نراقی، بحث از وحدت وجود و وحدت واجب.

۳. وجود مباحث و توضیحاتی که ابهام دارد و ارتباط آنها با گفته های نائینی روشن نیست مثل: بحث حقیقت استبداد و مشروطه و ارتباط آن با بحث حقیقت و مجاز که از مباحث الفاظ در دانش اصول فقه است؛ و بحث اصل یا اماره بودن حریت در مبحث عبد و کنیز در کتاب های فقهی.

۴. استناد به منابع فرعی در پاره ای از مباحث علمی مثل ارجاع به ویکی پدیا، سایت معارف قرآن و حواشی مرحوم طالقانی در نقل وقایع تاریخی.

با این همه کتاب اثری سودمند و قابل استفاده در فهم تنبیه الامه و تنزیه المله است که زحمت زیادی برای آن کشیده شده است.

*به نظرتان تفسیر فیرحی از کتاب چقدر وفادار به بستر زمانه نائینی و چه میزان تحت تاثیر فضا فکری و شرایط کنونی ایران و شخص مصحح است؟

احساس می کنم که در پاره ای از مباحث بی تأثیر از شرایط کنونی ایران و عملکرد جمهوری اسلامی نیست، هر چند نمی خواهم وفاداری آن را به بستر زمانه نائینی انکار کنم. تأثیرپذیری از مصحح تنبیه الامه را متوجه نیستم و موضوعاً منتفی می دانم، چون تصحیح هیچ تصرفی و اظهار نظری در کتاب تنبیه الامه نکرده تا شارح متأثر از آن شده باشد، بلکه دلیلِ بر عدم دارم. یک جا شارح محترم بر مصحّح انتقاد کرده که «چرا به نائینی خرده گرفته و در پاورقی دلالت روایت مقبوله عمر بن حنظله بر اعتبار رأی اکثریت را ضعیف شمرده؟!»، در حالی که اصلا مصحح در مقام ایراد بر نائینی نبوده و تنها لفظ متن را معنا کرده، چون نائینی برای میزان دلالت روایت بر اعتبار رأی اکثریت از واژه «اشعار» استفاده کرده، مصحح صرفاً همین لفظ را در اصطلاح فقهی آن معنا کرده که بر «دلالت ضعیف» دلالت می کند.

البته شارح محترم برخی از نظرات اینجانب را در «پژوهشی در تنبیه الامه» نپذیرفته و نقد کرده، بی آنکه مستقیما نامی از آن پژوهش ببرد، این هم گواه بر آن است که شارح محترم تحت تأثیر مصحح تنبیه الامه نبوده است.

مگر منظورتان از تحت تأثیر بودن، معنای وسیعی باشد مثل این که شارح محترم مبنای کارشان در نسخه های متعدد تنبیه الامه، نسخه مصحح و چاپ بوستان کتاب بوده و در مقدمه بدان تصریح کرده اند. طبعا در پاره ای موارد به تحقیقات آن چاپ در پاورقی اعتماد کرده و شرح عبارات مربوطه را بر آن مبتنی ساخته اند، البته به این معنا پاسخ پرسش مثبت خواهد بود.

ارسال شده در مورخه : سه شنبه، 19 مرداد، 1395 توسط admin

 
پیوندهای مرتبط
· مطالب بیشتر در مورد مصاحبه
· سایر مطالب نوشته شده توسط admin


پربازدیدترین مطلب در زمینه مصاحبه:
امام علی(ع) و تفکیک ناپذیری«امامت و خلافت»


امتیاز دهی به مطلب
امتیاز متوسط : 0
تعداد آراء: 0

لطفا رای مورد نظرتان را در مورد این مطلب ارائه نمائید :

عالی
خیلی خوب
خوب
متوسط
بد


انتخاب ها

 چاپ این مطلب چاپ این مطلب


"نائینی و نفی استبداد در اسلام" | ورورد به سیستم / عضویت در سایت | 0 نظر شما چیست؟
این سایت در قبال مطالب طرح شده توسط کاربران هیچگونه مسئولیتی ندارد .
مسئولیت مطالب و نظرات ارائه شده بر عهده کاربر ارائه کننده مطلب می باشد .