چهار شنبه 2 خرداد 1397
  زندگينامه

    مقالات

    تاليفات

    دروس

    نگارخانه

    سخنراني

    فعاليت هاي فرهنگي

    همایش ها و سمینارها

    نقدها و پاسخ ها

    خبرها و گزارش ها

 
امر به معروف و نهی از منکر (6)
درس

                                     حکم امر به معروف و نهی از منکر (۳)

      آیه سوم:

 وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ الله وَرَسُولَهُ أُوْلَـئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ الله إِنَّ الله عَزِيزٌ حَكِيمٌ (۱) 

   در این آیه شریفه که ابتدا رابطه مردان و زنان مومن را در جامعه تصویر کرده، آنان را اولیای یکدیگر شمرده، آن‌گاه به صورت جمله خبریه اضافه کرده که آنان امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و اقامه نماز می‌نمایند و زکات می‌پردازند و از خدا و رسول او پیروی می‌کنند.

   چنان که در آیات پیشین، منافقان را بر عکس مؤمنان «آمر به منکر و ناهی از معروف» معرفی کرده و البته رابطة یگانگی و هم‌بستگی بین آن‌ها را تصویر نموده و فرموده: «بعضهم من بعض»، یعنی چنان به هم پیوسته‌اند که از نوعی یگانگی برخوردارند.

   و برعکس مومنان که نسبت به جامعه احساس مسئولیت می‌کنند، آنان به جامعه ضربه می‌زنند. يَأْمُرُونَ بِالْمُنكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ...(۲)

    تقریب استدلال

   چون در واقع مومنان در جامعه چنین رابطه‌ای ندارند، نه رابطه ولایی به معنای تدبیر و سرپرستی امور یکدیگر دارند و نه امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و نه...؛  پس معلوم می‌شود در مقام انشاء است یعنی مؤمنان باید دارای چنین رابطه‌ای باشند، و نتیجة چنین رابطه‌ای آن است که نسبت به سرنوشت یکدیگر مسئول و متعهد بوده، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند، اقامه نماز می‌کنند، زکات می‌پردازند و...

  و چون جمله خبریه در مقام انشاء به گفته علمای علم اصول آکد در وجوب است، از این رو، آیه مبارکه بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر، اقامه نماز، پرداخت زکات و پیروی خدا و رسول او دلالت می‌کند.(۳)

   در واقع چون در عالم خارج مومنان چنین رابطه‌ای نداشته و به چنین اموری پای‌بند نیستند، خبری و توصیفی دانستن آیه، به معنای کاذب بودن آن خواهد بود. از این رو، حتما باید آن را انشاء در قالب اخبار دانست. بدین ترتیب، آیه از دلایل وجوب امر به معروف و نهی از منکر خواهد بود.

   گفتنی است گرچه کلمه (اولیاء) در اکثر آیات قرآن به معنای سرپرست و کسی که تدبیر امور دیگران را می‌کند، آمده، اما اگر به معنای دوستان هم باشد که مومنان رابطه‌ای دوستانه با یکدیگر دارند، باز هم می‌توان «لزوم امر به معروف و نهی از منکر» را از لوازم آن دانست. چون همان طور که ولایت به معنای سرپرستی و تعهد نسبت به دیگران اقتضای امر به معروف و نهی از منکر و اقامه نماز (نه صرفا خواندن نماز) و پرداخت زکات و رفع نیازهای اجتماعی مردم را دارد، ولایت به معنای دوستی نیز چنین اقتضایی دارد. رابطه دوستانه و محبت‌آمیز اقتضا دارد که انسان دوستش را از افتادن در گناه و از ترک واجبات باز دارد.

   در بعضی از آیات قرآن (اولیاء) به معنای دوستان هم قابل حمل است مثل:

    1ـ فَقَاتِلُواْ أَوْلِيَاء الشَّيْطَانِ (۴)

    ۲ـ فَلاَ تَتَّخِذُواْ مِنْهُمْ أَوْلِيَاء حَتَّىَ يُهَاجِرُواْ فِي سَبِيلِ الله... (۵)

    ۳ أَلا إِنَّ أَوْلِيَاء الله لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ (۶)

    ۴ إِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَآئِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ (۷) 

   البته برخی دانشمندان و محققان (اولیاء) را در همین آیات هم بر «سرپرست» و «یاور و پشتیبان» حمل کرده‌اند. به این معنا که با کسانی که سرپرستی شیطان را پذیرفته‌اند، بجنگید. یا از مسلمانانی که در مکه مانده و هجرت نکرده‌اند، ولی و سرپرستی برای خود انتخاب نکنید تا در راه خدا هجرت کنند. یا آنان که ولایت و سرپرستی خداوند را برگزیده‌اند و تحت تدبیر او هستند، نه ترسی دارند و نه حزن و اندوهی،(۸) یا شیاطین به کسانی که سرپرستی شیاطین را انتخاب کرده‌اند، القاء می‌کنند که با شما جدال نمایند.

   با این همه، آیه شریفة مورد بحث با تقریبی که ارائه شد از دلایل وجوب امر به معروف و نهی از منکر است. مؤید دلالت آیه بر وجوب این فریضه استناد علی(ع) به این آیه به هنگام موعظه مردم و اشاره به نکوهش اهل کتاب به خاطر ترک نهی از منکر از سوی خداوند سبحان و سپس نقل آیه مورد بحث است.

    می‌فرماید: «فبدأ الله تعالی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فریضةً منه، لعلمه بانّها اذا اُدّیتْ و اُقیمت استقامت   الفرائض کلّها ...»(۹)

   در این کلام نورانی حضرت از این که خداوند پس از بیان رابطه‌ ولایی میان مؤمنان، از امر به معروف و نهی از منکر به عنوان فریضه‌ای از جانب خویش آغاز کرده، به بیان اهمیت و جایگاه این فریضه نسبت به بقیه فرائض و اصلاح امور در پرتو احیای آن می‌پردازد. افزون بر آن، برخی از مفسران و فقیهان آیه را از دلایل وجوب عینی امر به معروف و نهی از منکر هم دانسته‌اند.

   پی نوشت

   ۱. توبه، آیه71.

   ۲. توبه، آیه67.

   ۳. رـ ک: سید محسن خرازی، الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، ص17.

   ۴. نساء، آیه76.

   ۵ . نساء، آیه89.

   ۶ . یونس، آیه62.

   ۷ . انعام، آیه121.

   ۸ . شهید مطهری، مجموعه آثار، ج3، ص277، رساله «ولاء‌ها و ولایت‌ها».

   ۹ . وسایل الشیعه، ج16، ص130 به نقل از ابن شعبه حراتی در تحف العقول.


امر به معروف و نهی از منکر (5)
درس

                                             حکم امر به معروف و نهی از منکر (۲)

آیه دوم:

  كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِالله وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ (۱)

   آیه شریفه مثل آیه پیشین در مدینه نازل شده و در سیاق آیاتی است که از اختلاف و تفرقه سرزنش کرده و به وحدت و اعتصام به ریسمان الهی توصیه می‌کند و در پی آیه پیشین آمده و هشدار به امت اسلامی است تا از سرنوشت امت‌های پیشین درس بیاموزند.

  در مورد کلمه «کنتم» دو احتمال در کلمات مفسران و فقیهان دیده می‌شود:

    1ـ فعل کان تامه باشد، به این معنا که شما به عنوان بهترین امت آفریده و از عدم پای به عرصة وجود نهادید. «خَيْرَ أُمَّةٍ» نیز به عنوان حال در جمله و منصوب است. «أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ» هم حال برای «خَيْرَ أُمَّةٍ»، و تفصیل آن با جملة تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِالله ذکر شده است یعنی خیر بودن امت اسلامی به خاطر امر به معروف و نهی از منکر و ایمان به خداست. البته برخی «صفت بودن برتری» را به خاطر انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر برای امت اسلامی نفی کرده‌اند. با این استدلال که اگر صفت باشد لازمه‌اش آن است که در صورت خواب یا سکوت و ترک امر و نهی متصف به این صفت نباشند!

    2ـ فعل کان ناقصه باشد و «خَيْرَ أُمَّةٍ» خبر کان و به این عنوان منصوب شده باشد. (۲) یعنی شما بهترین امت شدید برای منافع مردم، به خاطر آن که امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خدا ایمان دارید.

   برای «وجوب امر به معروف و نهی از منکر» به این آیه استدلال شده و در مجموع سه تقریب برای آن در کلمات فقها به چشم می‌خورد:

   تقریب اول:

   «فمدحهم بالامر بالمعروف و النهی عن المنکر کما مدحهم بالایمان بالله تعالی و هذا یدل علی وجوب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر» (۳) 

   بر اساس نظر شیخ مفید خداوند امت اسلامی را به خاطر امر به معروف و نهی از منکر ستوده، چنان که به خاطر ایمان به خدا آنان را ستوده است. و این ستایش بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دلالت می‌کند.

   نقد و بررسی

    آیا مدح امت اسلامی به خاطر تقید به امر به معروف و نهی از منکر دلالت بر وجوب آن می‌کند؟

   یک پاسخ این است که شیخ آن را به مدح خداوند نسبت به ایمان آنان تشبیه کرده یعنی چون ایمان به خداوند واجب است، معلوم می‌شود که امر به معروف و نهی از منکر هم واجب است.

   ولی این پاسخ نمی‌تواند قانع کننده باشد چون ممکن است مولا عبد خودش را به خاطر انجام کارهای نیکی که مرکب از واجبات و مستحبات است، ستایش کند. در این مقام تلازمی وجود ندارد که همه کارهای نیکِ مورد ستایش، واجب باشد.

   توجیه دیگر برای کلام شیخ مفید آن است که «برتری یک امت» به خاطر تشریع یک تکلیف استحبابی که هم می‌توانند انجام دهند و هم می‌توانند ترک کنند، توجیهی ندارد، بلکه باید به خاطر تکلیفی باشد که آن‌ها حتما بدان التزام داشته باشند و در صورت الزام برتر از امت‌های دیگر خواهند بود.

   پاسخ این احتمال هم آن است که اتفاقا «برتری دادن یک امت» به خاطر الزام به تکلیفی که جنبه الزامی هم ندارد ولی اوج بندگی آن‌ها را به خداوند نشان می‌دهد که به رغم مستحب بودن یک عمل آن را انجام می‌دهند و بدان تقید دارند، بهتر قابل توجیه است تا به خاطر التزام به تکلیفی که جنبه الزامی دارد. چون انجام تکلیفی که جنبه الزامی دارد، چندان هنری نیست، هنر آن است که کسی کاری را به مجرد آن که فهمید محبوب مولاست، هر چند اجازة ترک آن داده شده، انجام دهد.

   تقریب دوم:

   «فی الآیة دلالة علی وجوب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، لانّ خیریّتهم اذا کانت من هذا الوجه، کان مانافاه منافیاً للخیر فیکون حراماً»(۴)

      بنابراین تقریب چون خیر بودن امت اسلامی از این جهت است که آن‌ها امر به معروف و نهی از منکر انجام می‌دهند، و ایمان به خدا دارند، آن‌چه با این دو عامل منافات داشته باشد با خیر بودن منافات دارد و حرام است. مثلاً «ترک امر به معروف و نهی از منکر» یا «ایمان نداشتن به خدا» با «خیر بودن» ناسازگار است و حرام، در نتیجه امر به معروف و نهی از منکر واجب خواهد بود.

   نقد و بررسی

   به نظر می‌رسد این تقریب بیان دیگری از توجیه نخستی است که از کلام شیخ مفید ارائه کردیم. چون «ترک امر به معروف و نهی از منکر» تنها در صورت وجوب آن با «خیر بودن» ناسازگار بوده و حرام خواهد بود، نه در صورت مستحب بودن.

   دو تقریب یاد شده بنابر این بود که جمله «تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر» در آیه شریفه برای «خیر امة» حال باشد ولی احتمال دیگری وجود دارد.

   تقریب سوم:

   «قوله تعالی: «تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ...» جملة مستأنفه و انه خبر یُراد به الامر کقوله: «وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ ...» و یعنی «تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ»(۵) و (۶) 

   در آیه شریفه جمله جدیدی است و دستوری است در قالب جمله خبریه. چون قانون‌گذار گاهی در قالب جمله انشائیه دستور می‌دهد که غالبا چنین است و گاهی در قالب جمله خبریه، به خصوص که از دیدگاه علمای علم اصول در مقام جعل و انشا و حکم جمله خبریه از جمله انشائیه دلالت بیشتری بر مقصود قانون‌گذار دارد. چون وقتی قانون‌گذار قانون را به صورت جمله خبریه وضع و انشاء می‌کند وقوع و انجام آن را از سوی مکلف مفروض و مسلم گرفته است. (آکد در وجوب است). شبیه آیه شریفه «وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ» مادران فرزندانشان را شیر می‌دهند یعنی وظیفه دارند که فرزندانشان را شیر دهند.

   نقد و بررسی

   به نظر می‌رسد آیه شریفه در مقام مدح امت اسلامی است که چون مقیّد به امر به معروف و نهی از منکرند و ایمان به خدا دارند، برترین امت هستند. در نتیجه، اگر امت اسلامی هم مثل امت‌های پیشین این فریضه را ترک کرده و ایمانشان به خدا حقیقی و کامل نباشد، ملاک برتری را از کف داده و بهترین امت نخواهند بود. به قول استاد شهید مطهری که پس از نقل و توضیح آیه می‌افزاید:

   «به قول منطقیین به عکس نقیض می‌فهیم: پس ما، امت اسلام بهترین امت‌ها برای بشر نیستیم چون، آمر به معروف و ناهی از منکر نیستیم. در نتیجه نمی‌توانیم ادعای شرف و بزرگی بکنیم. اسلام ما اسلام واقعی نیست.»

   لذا استفادة وجوب امر به معروف و نهی از منکر از آیه شریفه با این تقریب مشکل است. مستأنفه بودن جمله یاد شده نیز در آیه ثابت نیست. چون قاعده بر این است که جملات آیه به هم پیوسته‌ باشند.

   افزون بر آن که وقتی صدر آیه از برتری امت اسلامی سخن می‌گوید، شنونده منتظر شنیدن ملاک و ضابطة آن است. مقام، مقام مدح است نه جعل حکم و دستور.

   پی نوشت:

   ۱. آل عمران، آیه110.

   ۲. فقه القرآن، ج1، ص358.

   ۳. شیخ مفید، المقنعه، ص808. راوندی نیز شبیه همین تقریب را دارد. (فقه القرآن، ج1، ص358)

   ۴. مسالک الافهام الی آیات الاحکام، ج2، ص376.

   ۵ . بقره، آیه233.

   ۶. ر . ک: فاضل مقداد، کنز العرفان، ج1، ص406.

   ۷. حماسه حسینی، ج2، ص49.


امر به معروف و نهی از منکر (4)
درس

                             حکم امر به معروف و نهی از منکر

    در وجوب امر به معروف و نهی از منکر و لزوم و ضرورت آن اختلافی میان علمای اسلام وجود ندارد، و از ضروریات اسلام به شمار می‌رود، هر چند در «عینی یا کفایی بودن» و «عقلی یا سمعی و نقلی بودن» وجوب آن اختلاف نظر وجود دارد.

    دلایل وجوب امر به معروف و نهی از منکر

   گر چه وجوب این فریضه از ضروریات است و بی ‌نیاز از اقامه دلیل، اما بیان برخی از مستندات این تکلیف الزامی، مطابق با آن چه در میراث فقهی ما سابقه دارد، مفید و لازم است. برای اثبات آن می‌توان به ادله اربعه استناد کرد. کتاب، سنت، عقل و اجماع، هر چند اجماع بنابر نظر امامیه زیر مجموعه سنت است.

    الف ـ آیات قرآن

    مهم ترین منبع و مستند در این زمینه قرآن مجید است و آیات متعددی بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دلالت می‌کند.

    آیه اول:

    (وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) (۱)

   «لتکن» فعل امر است، صیغه اول شخص مفرد مونث غائب و «امة» فاعل آن است. یعنی «گروهی از شما باید دعوت به خیر کنند و...» چون فعل امر ظاهر در وجوب است لذا آیه را دالّ بر وجوب «دعوت به خیر» و «امر به معروف و نهی از منکر» دانسته‌اند. در خصوص «منکم» دو نظریه میان مفسران وجود دارد:

   بسیاری آن را «تبعیضیه» دانسته‌اند یعنی گروهی از شما مومنان، که مخاطب این آیه و آیات قبلی است (۲) 

      (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ الله حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ * وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ الله جَمِيعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ ... * وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ ... * وَلاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ تَفَرَّقُواْ) (۳)وظیفه دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر دارید.

   این گروه کفایی بودن این فریضه را نتیجه گرفته‌اند.

   و بعضی آن را «بیانیه» دانسته و این فریضه را وظیفه همگانی دانسته و وجوب را «عینی» شمرده‌اند. (۴)

   در زمینة عینی یا کفایی بودن وجوب امر به معروف و نهی از منکر سخن خواهیم گفت. اما اجمالا یکی از دلایل طرفین بر مدعای خویش برداشت متفاوتی است که از این آیه و کلمه «مِنْ» دارند.

    هر چند از نگاه متفکر شهید مطهری این دو برداشت منافاتی با یکدیگر ندارند. امر به معروف و نهی از منکر هم وظیفه عمومی و همگانی است و هم وظیفه نهاد و گروهی خاص.(۵)

    مطلب دیگر، معنای (دعوت به خیر) و نسبت آن با (امر به معروف و نهی از منکر) است، که در این زمینه لااقل سه احتمال و نظریه میان مفسران مشاهده می‌شود:

    1ـ «دعوت به خیر» یعنی دعوت به دین یا اسلام یا مطلق نیکی که عقل یا شرع بدان حکم کند. از این رو، عام است. «امر به معروف و نهی از منکر» امر به طاعت و نهی از معصیت است و لذا خاص است. پس در آیه ذکر خاص بعد از عام است. (۶)

   البته برخی با توجه به معنایی که از کلمه «معروف» کرده و آن را اعم از واجب و مستحب دانسته‌اند، «امر به معروف» را مرادف «دعوت به خیر» توصیف کرده و «نهی از منکر» را که نهی از حرام است، خاص بعد از عام دانسته‌اند. (۷)و البته فلسفه ذکر خاص بعد از عام، اهمیت و ارزش خاص است مثل   (حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ والصَّلاَةِ الْوُسْطَى)(۸)

    2ـ «دعوت به خیر» معنای مجمل و سربسته دارد و «امر به معروف و نهی از منکر» تفصیل آن اجمال است. بسیاری از مفسران این احتمال را در نسبت بین این دو فراز آیه مطرح کرده‌اند.(۹)

    3ـ با توجه به آن که آیه در سیاق آیاتی آمده که از «اختلاف و تفرقه میان امت اسلامی» سخن می‌گوید، آن هم اختلاف و تفرقه‌ای که ریشه آن هوای نفس و بی تقوایی است، این دو تعبیر در آیه با عنایت به آیات قبلی و آیه بعدی تفسیر می‌شود.  «دعوت به خیر»، دعوت به دین است که در روایات هم آمده، و موجب تثبیت عقائد حق در آدمی می‌شود که معمولا با یادآوری و تلقین و تکرار و تبیین در نفس آدمی رسوخ می‌کند. و چون ترک واجبات و ارتکاب گناهان مانع رسوخ و تثبیت آن عقائد در نفس و روح آدمی است، تشریع فریضه امر به معروف و نهی از منکر برای رفع موانعِ استحکام عقاید یاد شده است.

   از این رو، اسلام جامعه را دائماً به اقامه دعوت دینی و امر به معروف و نهی از منکر فرا می‌خواند تا جامعه اسلامی گرفتار اختلاف و تفرقه‌ای که پیشینیان به خاطر هوای نفس و بی تقوایی گرفتارش شدند، نشود. (۱۰)به نظر می‌رسد «وحدت اسلامی» از بزرگترین معروف‌ها و «تفرقه و جدایی» از بزرگترین منکرهاست.

   پس از آشنایی اجمالی با معنای آیه شریفه و احتمالاتی که در این زمینه داده شده، برای اثبات وجوب امر به معروف و نهی از منکر دست کم دو تقریب ارائه شده که عبارتند از:

    تقریب اول

    فعل «ولیکن» ظاهر در وجوب است یعنی بر همگان یا بر گروهی از مسلمانان واجب است دیگران را «دعوت به خیر» و «امر به معروف ونهی از منکر» کنند. منتهی چون امر به معروف و نهی از منکر بیان تفصیلی همان دعوت به خیر است، آیه در صدد بیان دو تکلیف نیست، بلکه یک تکلیف الزامی را بیان می‌کند و آن هم امر به معروف و نهی از منکر است.

   البته در خصوص «امر به معروف و نهی از منکر» غالبا «معروف» را اعم از واجب و مستحب دانسته‌اند، لذا اگر معروف واجب باشد، امر به معروف هم واجب، و اگر مستحب باشد امر به معروف هم مستحب خواهد بود. «منکر» نیز اگر معصیت و حرام باشد نهی از منکر فقط واجب بوده و مستحب ندارد، ولی اگر مکروه را هم منکر شمردیم، قهرا «نهی از ارتکاب مکروه» مستحب خواهد بود. و نهی از منکر هم مثل امر به معروف دو قسم خواهد بود: واجب و مستحب.

   یک اشکال

   حال با توجه به ظهور «ولیکن» در وجوب و اعم بودن «دعوت به خیر» و «امر به معروف و نهی از منکر» از واجب و مستحب، چگونه می‌توان از آیه شریفه فقط وجوب امر به معروف و نهی از منکر را استظهار کرد؟

    پاسخ محقق اردبیلی

   محقق اردبیلی که گویا متوجه این اشکال شده، در صدد حل آن برآمده، معروف را «طاعت» معنا کرده و امر را بر «مطلق رجحان» که اعم از واجب و مستحب است، حمل نموده است. و منکر را «خلاف طاعت» که اعم از مکروه و حرام است، دانسته است. وجوب مستفاد از «ولتکن»، هم چنین حصر «فلاح» در آمران به معروف و ناهیان از منکر را که از «اولئک هم المفلحون» برداشت می‌شود، به اعتبار مجموع و بعضی از افراد و مصادیق امر به معروف و نهی از منکر دانسته است. یعنی وجوب این فریضه که از صیغه امر (ولتکن) استفاده می‌شود به اعتبار بعضی از امر به معروف‌ها و نهی از منکرهاست نه همه آن‌ها، چون بعضی از امر به معروف‌ها و نهی از منکرها واجب نیستند بلکه مستحب‌اند. البته احتمال تخصیص امر به واجبات و نهی به محرمات را نیز مطرح کرده که در این صورت آیه صریح در وجوب خواهد بود.

    نقد و بررسی

   اولا: بنابر تعریفی که از منکر نمودیم به فعل زشت و قبیح گفته می‌شود، و شامل مکروه نمی‌گردد. پس نهی از منکر حتما واجب خواهد بود. چنان که به نظر اکثر مفسران «امر به معروف» بیان تفصیلی همان «دعوت به خیر» است که اجمالا و به صورت سربسته مطرح شد، و با توجه به آن که منکر، اعمال زشت و قبیح است و نهی از منکر، نهی از محرمات؛ معروف هم هر چند به حسب معنای لغوی اعم از واجب و مستحب است، اما بعید نیست که این جا مقصود واجبات باشد که امر به آن‌ها واجب است.

   ثانیا: با توجه به ظهور صیغه امر (لیکن) در وجوب، چنان که «دعوت به خیر» و «امر به معروف» اعم از واجب و مستحب باشد، استفاده وجوب به اعتبار بعضی از افراد و مصادیق (دعوت به خیر واجب و امر به معروف واجب) حمل لفظ بر معنای مجازی خواهد بود که محتاج قرینه است. و اگر اعم بودن دعوت به خیر و امر به معروف را قرینه آن بشمارید، به معنای مقدم داشتن «ظهور متعلق فعل» بر «ظهور فعل» است، چنان که برخی از فقها بدان تصریح کرده‌اند.

   شیخ اعظم انصاری در بحث استصحاب و استدلال به نظریه مختار خویش یعنی جریان استحصاب در «شک در رافع» و «عدم جریان آن در شک در مقتضی» اظهار داشته: «ان الفعل الخاص یصیر مخصصا لمتعلقة العام کما فی قول القائل: لاتضرب احداً، فان الضرب قرینة علی اختصاص العام بالاحیاء و لایکون عمومه للاموات قرینة علی ارادة مطلق الضرب علیه کسائر الجمادات» (۱۱)

   فعل خاص می‌تواند مخصص متعلق عام خود باشد مثل این که متکلمی بگوید: لاتضرب احدا. «ضرب» قرینه است بر این که عام در جمله فوق (یعنی احدا که نکره در سیاق نفی است و مفید عموم که هم زندگان را شامل می‌شود و هم مردگان را) اختصاص به زندگان دارد. نه این که عموم آن قرینه باشد که مقصود از «ضرب» اعم است و مطلق زدن مقصود متکلم است مثل زدن به جمادات»

   ایشان بنابر این توضیح از عموم «احداً» رفع ید کرده و در نتیجه، مقصود متکلم نهی از زدن شخص زنده است. از این بیان در برداشت از روایت «لاتنقض الیقین بالشک» نتیجه گرفته‌اند: آن چه که قابلیت نقض دارد، چیزی است که اقتضای بقا را داشته باشد، چون هر چیزی که اقتضای بقا ندارد، قابلیت نقض هم نخواهد داشت.

   بنابراین خطاب «لاتنفض» تنها بر حجیت استصحاب در «شک در رافع» دلالت می‌کند. بدین ترتیب آیه شریفه بر وجوب «دعوت به واجبات» و «امر به واجبات و نهی از محرمات» دلالت می‌کند و یکی از دلایل وجوب این فریضه خواهد بود. چون با تقدم ظهور فعل (ولیکن) بر ظهور متعلق (دعوت به مطلق خیر و امر به مطلق معروف و نهی از مطلق منکر)، نتیجه وجوب امر به معروف و نهی از منکر خواهد بود.

   تقریب دوم

   احتمال دیگری که در آیه شریفه داده شده که موجب می‌شود «وجوب امر به معروف و نهی از منکر» از آیه استفاده شود، بدون آن که تعارضی میان «ظهور فعل» و «ظهور متعلق» پیش آید و لازم باشد «ظهور فعل» را بر «ظهور متعلق» آن مقدم بداریم تا بتوانیم «حکم وجوب» را استفاده کنیم، آن است که اصولا «معروف» در آیه واجب است و «منکر» حرام، چون میان «دعوت به خیر» و «امر به معروف و نهی از منکر» در آیه تقابل وجود دارد و قاعدتاً دو مطلب را بیان می‌کنند. تفصیل بعد از اجمال نیست، بلکه خاص بعد از عام است که پیشتر اشاره شد. چون «خیر» اعم از «فعل یا ترک الزامی و غیر الزامی» است و دلیلی ندارد دوباره همان مطلب تکرار شود. بلکه امر به معروف (واجب) و نهی از منکر (حرام) است که به لحاظ اهمیتش بعد از عام آمده است.

    بنابراین نه تنها متعلق، ظهور در اعم از وجوب و استحباب ندارد تا با ظهور فعل تعارض نماید، بلکه اساسا نیازی به استناد به ظهور صیغه امر (ولتکن) نخواهد بود، چون نفس تقابل میان «دعوت به خیر» و «امر به معروف» کافی است که بفهمیم مقصود امر به «معروف واجب» است.

   نقد و بررسی

    اگر این احتمال را بپذیریم صرف نظر از ظهور «ولتکن» در وجوب، نمی‌توان وجوب امر به معروف و نهی از منکر را اثبات کرد. تقابل فقط می‌تواند ثابت کند که مقصود از معروف «واجب» و منظور از منکر «حرام» است نه اعم از «واجب و مستحب» و «حرام و مکروه»، ولی به چه دلیل امر به «واجب» و نهی از «حرام» واجب است؟ ممکن است فعلی بر مکلف واجب و فعل دیگری بر او حرام باشد ولی دیگران وظیفه نداشته باشند او را به انجام واجب امر کرده و از ارتکاب حرام نهی نمایند. بنابراین حتی با پذیرش این تفسیر از تقابل میان «دعوت به خیر» و «امر به معروف و نهی از منکر»، نمی‌توان از ظهور «ولتکن» در وجوب صرف نظر کرد و خود را از آن بی‌نیاز دانست.

   بله، بنابر این احتمال، بین «ظهور فعل» و «ظهور متعلق» تعارض پیش نمی‌آید و تمسک به ظهور فعل فاقد هرگونه مانعی خواهد بود.

   پی نوشت:

  ۱. آل عمران، آیه104.

  ۲.  شیخ طوسی، تهذیب، ج6، ص178؛ تبیان، ج2، ص548. وی آن را نظر اکثر مفسران دانسته است. اردبیلی، زبدة البیان، ص321؛ و...

  ۳ . آل عمران، آیات102 ـ 105.

  ۴ . شیخ طوسی، الاقتصاد، ص147؛ راوندی، فقه القرآن، ج1، ص357 و...

  ۵. حماسه حسینی، ج2، ص47.

  ۶. زمخشری، کشاف، ج1، ص399؛ فیض کاشانی، الاصفی فی تفسیر القرآن، ج1، ص166، طبرسی، جوامع الجامع، ج1، ص159.

  ۷. راوندی، فقه القرآن، ج1، ص359.

  ۸. بقره، آیه238.

  ۹. جرجانی، آیات الاحکام، ج2، ص104؛ اردبیلی، زبدة البیان، ص 321؛ مسالک الافهام الی آیات القرآن، ج1، ص373.

  ۱۰. رـ ک: سید محمد حسین طباطبایی، الیمزان، ج4، ص129 .

  ۱۱.شیخ مرتضی انصاری، الرسائل، ج3، ص79.


امر به معروف و نهی از منکر (3)
درس

تبیین مفاهیم

معروف و منکر در لغت

بحث مقدماتی دیگر ُ توضیح مفاهیم واژه‌های «امر»، «نهی»، «معروف» و «منکر» است.

«معروف» از عَرِف، یَعْرِف، در لغت به معنای «شناخته شده» است. ولی با (عَلِمَ) تفاوت دارد و اخصّ از آن است. چون عَرِفَ شناختن از راه تفکر و تدبّر است. گفته می‌شود: «فلانٌ یعرف الله» ولی گفته نمی‌شود: «فلانٌ یعلم الله»

و نقطه مقابل آن «منکر» به معنای «ناشناخته» است. در قرآن کریم نیز به این معنا به کار رفته است الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءهُمُ  کسانی که کتاب آسمانی به آن‌ها داده‌ایم، پیامبر را مانند فرزندان خود می‌شناسند. (۱)

در سوره یوسف این دو واژه یکجا، در یک آیه، به همین معنا به کار رفته وَجَاء إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُواْ عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ برادران یوسف آمدند و بر او وارد شدند، او آنان را شناخت ولی آن‌ها او را نشناختند. (۲)

«عرف» معانی دیگری هم داردِ

وقتی با «باء» همراه شود مثل: «عَرِفَ بذنبه» به معنای اقرار به گناه است.

هرگاه به ضمیر متصل شود مثل: «عَرِفَه» به معنای کیفر دادن است (جازاه).

هرگاه همراه «لام» بیاید مثل: «عَرِف للامر» به معنای شکیبایی است (صَبِرَ)؛

و هرگاه همراه «عَلی» باشد مثل: «عرف علی القوم» به معنای تدبیر امور است (دبّر امرهم و قام بسیاستهم). به همین معناست واژة عریف که در معنای رهبر استعمال می‌شود.

واژه «نکر»هم در معانی جهل (نکر الام: جَهِلَه)، انکار (جَهَدَه) و بازداشتن (انکر علیه فعله: آبه و نهی عنه) به کار رفته است. (۳)

   این‌که به کار شایسته نیز معروف و به کار ناشایست، منکر گفته می‌شود، به این جهت است که آن‌چه بشر با فطرت پاکش می‌شناسد چیزی جز خوبی‌ها نیست (معروف) و آن‌چه برای فطرت بشر ناشناخته است، بدی‌ها و ناشایسته‌هاست «المعروف ضد النکر و هو کلّ ما تعرفه النفس من خیر و تبسأ به و تطمئن الیه» (۴)

   لذا در آیه مبارکه وقتی خداوند «امر به عدالت و احسان» و «نهی از فحشا و منکر» می‌کند، آن را موجب تذکر (یادآوری) انسان می‌داند. یعنی بشر به فطرت خویش با عدالت و احسان آشناست. چنان‌که با فحشاء و منکر و تجاوز بیگانه است. إِنَّ الله يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاء ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُون (۵ ) 

«معروف» و «منکر» در اصطلاح فقهی

محقق در «شرایع» و علامه در «منتهی» و برخی کتب دیگر معروف و منکر را چنین تعریف کرده‌اند: «المعروف هو کل فعل حسن اختص بوصف زائد علی حسنه اذا عرف فاعله ذلک او دلّ علیه، و المنکر هو کل فعل قبیح عرف فاعله قبحه او دُلّ علیه» (۶)

در این تعریف «فعل حسن» و «فعل قبیح» جنس و «اختص بوصف زائد علی حسنه اذا عرف فاعله ذلک او دُلّ علیه» و «عرف فاعله قبحه او دُلّ علیه» فصل تعریف است. بنابر دو تعریفی که از «حَسَن» در برابر «قبیح» شده: «ما للقادر علیه العالم بحاله ان یفعله» یعنی کاری که شخص آگاه از آن قادر به انجامش باشد

   و «ما لم یکن علی صفة تؤثر فی استحقاق الذم» یعنی کاری که فاقد صفتی است که موجب استحقاق سرزنش شود، مراد از «حسن» جواز بالمعنی الاعم است در برابر حرام، از این رو شامل واجب، مستحب، مکروه و مباح می‌شود و ذکر قید در تعریف برای خارج کردن «مباح» است. چون تنها واجب و مستحب است که افزون بر اطلاع فاعل از حسن آن فعل یا دلالت دلیلی بر حسن آن، دارای وصف زائدی است.

به نظر برخی از فقها این تقسیم اشاره به آن است که گاهی انسان اجتهاداً حسن فعل را می‌داند وگاهی تقلیداً. ولی مباح علاوه بر جایز بودن، دارای وصف زائدی نیست که فاعل از آن آگاه باشد یا دلیلی بر آن دلالت کند. وقتی مباح از تعریف خارج باشد، مکروه به طریق اولی خارج است.

ولی بنابر تعریف دیگری که از فعل حسن شده، از آوردن قید در تعریف بی‌نیاز می‌شویم و آن «هر فعلی است که کنندة آن استحقاق مدح و ستایش پیدا می‌کند.» بنابراین تعریف، تنها واجب و مستحب است که کنندة آن مستحق مدح و ستایش است و مباح و مکروه مشمول تعریف نیست تا برای خارج کردن آن‌ها نیازی به «فصل» داشته باشیم.

   و متقابلاً قبیح «فعلی است که کننده آن استقاق سرزنش را داشته باشد»، و این تعریف منحصر در حرام است. البته برخی مکروه را هم داخل در تعریف قبیح دانسته‌اند که در آن صورت نهی از منکر گاهی واجب است و گاهی مستحب مانند امر به معروف که گاهی واجب است و گاهی مستحب.

«امر» و «نهی»

دو واژة دیگری که در عنوان بحث به چشم می‌خورد، «امر» و «نهی» است. دانشمندان در علم اصول، در بحث اوامر و نواهی به توضیح و تبیین مادة امر و نهی و صیغة آن دو یعنی «افعل» و «لاتفعل» پرداخته‌اند.

محقق خراسانی پس از نقل معانی متعددی برای «امر» مانند: طلب، شأن، فعل، فعل عجیب، شئ، حادثه و غرض، حقیقت امر به حسب عرف و لغت را «طلب» دانسته، و برخی معانی یاد شده را «اشتباه مفهوم به مصداق» شمرده است. سپس معنای اصطلاحی آن را که اتفاقی هم دانسته شده، «قول مخصوص» یعنی صیغة افعل می‌داند. (۷)

امام خمینی پس از نقد دیدگاه‌های دیگر، معنای متبادر از مادة «امر» را «قدر جامعی بین هیئت صیغه‌های مخصوص» دانسته نه خصوص «طلب» و «بعث» و امثال آن، و احتمال داده‌اند که معنای اصطلاحی مساوق معنای لغوی باشد. مثلاً وقتی گفته می‌شود: «اضرب زیداً» می‌توان گفت: «انّه اَمَره» دستور زدن زید را صادر کرد. و این غیر از «طلب منه» یا «اراد منه» یا «بعثه» است چون این مفاهیم سه گانه عرفاً غیر از مفهوم «امر» هستند. (۸)

   پس اگر امر به معنای دستور و فرمان باشد، همانطور که علمای علم اصول غالباً گفته‌اند، «علّو» در شخص آمر معتبر است و الّا کسی که در مرتبة پایین‌تری قرار دارد نمی‌تواند به کسی که در مرتبة بالاتری قرار دارد، امر کند.

البته مقصود از علّو در این‌جا علّو واقعی نیست، بلکه امری اعتباری است که دارای منشأ عقلایی می‌باشد و به حسب شرایط زمانی و مکانی متفاوت است. مثلاً رئیس دولتی که تا دیروز دارای قدرت بود می‌توانست دستور دهد، ولی امروز که دستگیر و به زندان افکنده شده، نمی‌تواند دستور بدهد و دستورش نافذ نیست، بلکه در آن محیط، مأمور زندان می‌تواند امر و نهی کند. در چنین محیطی اگر نخست وزیر زندانی دستور هم بدهد، دستور او واقعاً «امر و دستور» نیست بلکه خواهش و تمناست. چون امر او مسموع و نافذ نیست.(۹)

شاید بتوان شبیه این مطلب را در امر به معروف و نهی از منکر هم گفت: همین که خداوند برای عموم مردم تکلیف امر به معروف و نهی از منکر را معین کرده، هر شخصی می‌تواند به تارک معروف امر کند و مرتکب منکر را نهی نماید و در این موقعیت او به حکم خداوند در رتبة بالاتری نسبت به تارک معروف و مرتکب منکر قرار دارد، حتی اگر آمر و ناهی رعیت و شخص تارک یا مرتکب حاکم باشد. این‌که چه کسی عالی است و چه کسی دانی، امری عقلایی است و تابع مقررات و ضوابط دینی است.

چه مانعی دارد که آمر به معروف و ناهی از منکر در موقعیتی که به حق امر و نهی می‌کند، از نظر رتبه بالاتر باشد؟ شاهدش آن است که اگر زیردستی به رئیس خود بی جهت امر و نهی کند، به او توجهی نمی‌کنندو چه بسا که به او بخندند، ولی اگر در مقام امر به معروف و نهی از منکر باشد، در یک جامعة دینی هرگز او را تخطئه و تمسخر نمی‌کنند، بلکه او را در این امر و نهی محق دانسته و رئیس او را موظف به پذیرش امر و نهی این شخص می‌شمارند.

بنابراین لزومی ندارد که «اعتبار علّو» را در آمر و ناهی نفی کنیم، اگر آن را لازم بدانیم در بحث امر به معروف و نهی از منکر مشکلی پیش نمی‌آید و اشخاص به ظاهر فروتر در مقام «امر و نهی» به اعتبار تکلیفی که خداوند برعهدة آن‌ها نهاده، در رتبه عالی قرار دارند و باید به امر و نهی آن‌ها توجه کرد.

پس از بررسی معنای «امر» و متقابلاً «نهی» پرسشی که در این بحث مطرح می‌شود آن است که آیا در اصطلاح دینی امر و نهی در عنوان «امر به معروف و نهی از منکر» دستور دادن است نسبت به انجام کار یا ترک گناه؟

اگر چنین است آیا فردی که با زبان دیگری غیر از امر و نهی کسی را به انجام معروف فرا می‌خواند یا به ترک منکری دعوت می‌کند، امر به معروف و نهی از منکر نکرده است؟

   یا آن‌چه در میراث فقهی ما مسلّم است که امر و نهی مراتب دارد، گاهی قلبی است، گاهی لسانی و گاهی یدی، آیا تنها مرتبة لسانی آن امر به معروف و نهی از منکر است و در مرتبه‌های قلبی و یدی آن، چون امر و نهیی در کار نیست، اصطلاحاً شخص امر به معروف و نهی از منکر نکرده و مثلاً این مراتب ملحق به امر به معروف و نهی از منکر است؟ یا مجازاً به آن‌ها امر به معروف و نهی از منکر گفته می‌شود؟

به نظر می‌رسد امر و نهی لااقل در بحث امر به معروف و نهی از منکر به معنای «واداشتن» و «بازداشتن» است. بعید نیست که در مباحث دیگر هم امر و نهی به همین معنا باشد، دقیقاً همان «بعث» یعنی برانگیختن شخص به انجام یا ترک فعلی، در این صورت لازم نیست حتماً با خطاب قولی و در قالب صیغة افعل و لاتفعل باشد. اتفاقاً یک بررسی در آیات قرآن نشان می‌دهد که امر و نهی در قرآن کریم فراتر از خطاب قولی است.

* قوم شعیب به او گفتند: «يَا شُعَيْبُ أَصَلاَتُكَ تَأْمُرُكَ أَن نَّتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا ...» (۱۰) ای شعیب!‌ آیا نمازت به تو دستور می‌دهد که آن‌چه را پدرانمان می‌پرستیدند، ترک کنیم ... (۱۱)

در ترجمه‌ای که ملاحظه می‌شود، «تأمر» (دستور می‌دهد) معنا شده، اگر مقصود از (دستور می‌دهد) دستور لفظی باشد، در مورد نماز به کار نمی‌رود. در حالی که در آیه شریفه «صلاة» مرجع فاعل مستتر (هی) در «تأمر» می‌باشد. معلوم می‌شود از نظر قرآن غیر از این‌که خداوند یا انسان می‌تواند «امر» کند، نماز هم می‌تواند «امر» کند. اما بدیهی است که امر نماز غیر از امرهای دیگر است. یعنی آیا نماز تو که عبادت در پیشگاه خداست، تو را وادار می‌کند که به ما بگویی که آن‌چه پدرانمان می‌پرستیدند، را ترک نماییم؟

معلوم می‌شود غیر از (امر قولی) و (امر کتبی)، (امر فعلی) هم وجود دارد. چه بسا انسان بتواند با نماز خواندن شخص دیگری را نمازخوان کند. چنان‌که امام حسن(ع) و امام حسین(ع) با وضوی صحیح خود پیرمردی را که وضویش نادرست بود، از اشتباه خارج نموده و بدینوسیله با رفتار خویش شخصی را ارشاد کردند. گرچه این ماجرای تاریخی مثالی برای (نهی از منکر) نیست، اما در تبیین مقصود ما را یاری می‌کند. پس این آیه دلیلی است بر این‌که تأمر به معنای دستور می‌دهد، نیست و ترجمة یاد شده با تسامح همراه است بلکه به معنای برانگیختن و واداشتن است.

* آیه معروف دیگر دراین زمینه، آیه‌ای است که (نهی) را به (صلاة) نسبت داده است. «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ» (۱۲)نماز از فحشا و منکر باز می‌دارد.

ملاحظه می‌شود که نماز انسان را نهی می‌کند بدون آن‌که نهی آن قولی یا کتبی باشد. پس نهی در نهی از منکر لزوماً نهی زبانی یا کتبی نیست.

* در سوره طور پس از برشمردن پاره‌ای از اعمال مشرکان، می‌فرماید: «أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُم بِهَذَا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ»(۱۳) آیا عقل‌هایشان آن‌ها را به این اعمال دستور می‌دهد یا قومی طغیانگر و سرکش‌اند؟!

در این آیه نیز «احلام» فاعل «تأمر» است که نه «امر قولی» است و نه «امر کتبی»

* در آیه‌ای دیگر (امر به فحشاء) را به شیطان نسبت می‌دهد در حالی که امر و نهی شیطان معمولاً از طریق وسوسة نفس است نه امر و نهی زبانی یا کتبی. «الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاء» (۱۴)شیطان شما را وعدة فقر و تهیدستی می‌دهد و به زشتی‌ها امر می‌کند. (۱۵)

این ترجمه نیز شاید با نوعی مسامحه همراه باشد، گرچه شیطان می‌تواند انسی یا جنی بوده و امر و نهی زبانی یا کتبی هم بکند، اما غالباً امر و نهی شیطان از طریق وسوسة نفس است و انسان را از این طریق به زشتی‌ها وادار می‌کند.

* چنان‌که در ماجرای مأموریت ابراهیم برای ذبح فرزند که از طریق الهام در خواب انجام گرفت، قرآن از زبان اسماعیل از واژة «امر» استفاده کرده و می‌فرماید: «قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِن شَاء الله مِنَ الصَّابِرِينَ»(۱۶) گفت: پدرم! آن‌چه را که بدان امر شده‌ای، انجام ده، به زودی، به خواست خدا مرا از شکیبایان خواهی یافت.

اتفاقاً به این نکته مهم برخی از فقها و اندیشمندان اسلامی توجه کرده و متذکر شده‌اند.

ابوالصلاح حلبی در کتاب «الکافی فی الفقه» امر و نهی را در بحث «امر به معروف و نهی از منکر» این چنین تعریف می‌کند:

«ما اثّر وقوع الحسن و ارتفاع القبیح من الغیر من الاقوال و الافعال»(۱۷)

پیش از آن‌که در بحث مراتب امر به معروف و نهی از منکر از امر و نهی قلبی و لسانی و یدی سخن بگوید، امر و نهی را به گونه‌ای اعم تعریف می‌کند و آن را «هر سخنی یا رفتاری می‌شمارد که در وقوع کار نیک و از بین رفتن کار زشت از دیگری مؤثر باشد»

شیخ محمدحسن طوسی نیز در کتاب «نهایه» در بحث مراتب امر به معروف و نهی از منکر یکی از احتمالات در معنای امر و نهی یدی را «دعوت دیگران به معروف با عمل و بازداشتن آنان از منکر با ترک منکر توسط خویش» می‌داند (۱۸) و این احتمال غیر از معنای رایج از «امر و نهی یدی» در کلمات فقهاست که در مبحث مربوطه مطرح خواهیم کرد. انشاء الله

از علمای معاصر آیت الله شهید مطهری نیز در همین رابطه می‌نویسند:

«گرچه در امر به معروف و نهی از منکر تعبیر امر و نهی هست ولی با توجه به قرائنی که از خود قرآن کریم می‌توان استنباط کرد و به نص احادیث قطعی اسلامی و به دلیل این‌که از مسلّمات فقه اسلامی ماست و تاریخ اسلامی ما بدان گواهی می‌دهد، مقصود از آن تنها امر و نهی لفظی نیست، بلکه مقصود استفاده کردن از هر وسیله مشروع برای پیشبرد هدف‌های اسلامی است ... باید با تمام وجود آمر به معروف و ناهی از منکر بود قلبی، زبانی، با دست و عمل»(۱۹)

شهید آیت الله سید محمد حسینی بهشتی نیز این بحث را از منظر قرآنی مطرح کرده، بعضی از آیاتی که در این باره نقل کردیم، با استفاده از اثر به جای مانده از آن بزرگوار است. ایشان هم «دعوت» و هم «امر و نهی» را فراتر از دعوت و امر و نهی زبانی یا کتبی دانسته و برای اثبات آن به بعضی از آیات پیشین استناد کرده است. (۲۰)

نگاهی به لایحة «دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر»(۲۱)

با توضیحاتی که در تبیین مفاهیم «معروف، منکر، امر و نهی» ارائه شد، پاره‌ای از نواقص و ابهاماتی که در لایحة امر به معروف و نهی از منکر وجود دارد، روشن می‌شود.

مقدمتاً از نگاه حقوقی ابهامی در این لایحه به چشم می‌خورد و آن این‌که «دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر»، «وظیفه‌ای مشفقانه و خیرخواهانه در جهت نظارت عمومی» دانسته شده، در حالی که استفاده از عناوین اخلاقی که به قصد و نیت افراد باز می‌گردد (مشفقانه و خیرخواهانه) در متون قانون ،بدون آن‌که حدود و ثغور و راه احراز آن معلوم گردد، معمولاً مشکل آفرین و موجب سوء استفاده واقع می‌شود، یا باید از به کاربردن آن‌ها صرفنظر کرد یا دقیقاً تعریف و حدود و ثغورش را مشخص نمود تا زمینة بهره‌برداری سوء فراهم نشود.

* اما نسبت به فصل اول لایحه و مادة دوم که به تعاریف پرداخته شده، معروف و منکر را «هرگونه فعل یا ترک فعلی شمرده که در قوانین و مقررات و یا شرع مورد امر قرار گرفته یا منع شده باشد.»

چنان‌که امر به معروف «دیگران را به کار نیک امر کردن» و نهی از منکر «دیگران را از کارهای بد نهی کردن» دانسته شده است.

اولاً: کار نیک و کار بد اعم از تعریفی است که در خصوص «معروف» و «منکر» در جملة پیشین ارائه شده، بر مستحبات «کارهای نیک» و بر مکروهات «کارهای بد» گفته می‌شود اما نیک و بد آن به حدی نیست که در شرع یا قوانین و مقررات به آن‌ها امر الزامی تعلق گرفته باشد. اگر «کارهای بد» هم بر مکروهات اطلاق نشود، «کارهای نیک» حتماً بر مستحبات اطلاق می‌شود. بنابراین تعریف معروف و منکر در لایحه مانع اغیار و آن‌چه مورد نظر در این لایحه نیست، نمی‌باشد.

افزون بر آن متعارف نیست که اصطلاحی که در صدد تعریفش هستیم عیناً در تعریف تکرار و گفته شود: امر به معروف یعنی دیگران را به کار نیک امر کردن و هکذا نهی از منکر.

ثانیاً: «امر کردن» تنها در امر به معروف لسانی و «نهی کردن» در نهی کردن لسانی به کار می‌رود، در حالی که به اتفاق فقها و به شهادت آیات و روایات امر به معروف و نهی از منکر اعم از قلبی، لسانی، رفتاری و یدی است. این تعریف تنها بر امر به معروف و نهی از منکر زبانی تطبیق می‌کند و آن دو مرتبة دیگر از تعریف خارج‌اند.

   بنابراین تعریف امر به معروف و نهی از منکر در این لایحه جامع افراد مورد نظر نیست. تدوین کنندگان لایحه هم تنها امر و نهی لسانی را موضوع این لایحه نمی‌دانند چون در موادّ بعدی بعضی از مراتب یاد شده را وظایف همگانی دانسته و بعضی دیگر را وظیفه حکومت.

* نکته دیگری که در مادة دوم به لحاظ شکلی به چشم می‌خورد، آن است که تعریف معروف و منکر و امر به معروف و نهی از منکر در بندهای الف و ب قرار گرفته و تعریف دعوت به خیر در بند ج، در حالی که در مادة یک به پیروی از اصل هشتم قانون اساسی آمده:

«به منظور تحقق و اجرای اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر» که وظیفه‌ای است ...»،

در حالی که نظم منطقی در قانون نویسی اقتضای رعایت ترتیب را دارد.

* نکتة دیگر، تعریف «دولت» در بند «د» مادة دوم به شرح زیر است:

«کلیه قوای سه گانه اعم از وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها، مؤسسات و شرکت‌های دولتی، موسسات و نهادهای عمومی غیر دولتی، نهادهای انقلاب اسلامی، نیروهای مسلح و کلیه دستگاه‌ها و شرکت‌ها و نهادهایی که به نحوی از انحاء، از بودجه عمومی دولت استفاده می‌نمایند و کلیه دستگاه‌هایی که شمول قوانین و مقررات عمومی نسبت به آن‌ها مستلزم ذکر یا تصریح نام است.»

بنابراین تعریف، نهاد رهبری، مجلس خبرگان و برخی دیگر از نهادهایی که تحت نظارت رهبری انجام وظیفه می‌کنند، خارج است، در حالی که اصل هشتم قانون اساسی که «امر به معروف و نهی از منکر را وظیفه‌ای همگانی و متقابل برعهدة مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم، و مردم نسبت به دولت» دانسته، دولت به معنای عام آن است یعنی حکومت.

اگر ذیل تعریف ارائه شده از دولت، نهادهایی را که از بودجه عمومی استفاده می‌کنند شامل شود، باز هم نهاد رهبری و بخش‌های مرتبط به آن را شامل نمی‌شود.

به هر صورت، اگر مقصود تهیه کنندگان لایحه هم خروج این نهاد و نهادهای دیگر از تعریف نباشد، متن تهیه شده خالی از ابهام نیست.

علاوه بر آن در ماده یکم نامی از دولت برده نشده که در این ماده به تعریف آن پرداخته شده، پس بهتر است متن اصل هشتم قانون اساسی در ماده یکم گنجانده شود.

* نکته دیگر، تعریف «دعوت به خیر» در بند ج ماده سوم است به این شرح:

«فراخواندن دیگران به خوبی از طریق تبلیغ و ارشاد و یا عمل به خوبی»

از این عبارت بر می‌آید که مقصود از «خوبی» ظاهراً همان «کارهای نیک» در بند «ب» این ماده در تعریف امر به معروف است و مقصود از «فراخواندن»، آن هم از طریق «تبلیغ و ارشاد» یا «عمل به خوبی» غیر از «امر کردن یا نهی کردن» در بند یاد شده است. گویا تنها مرتبه «امر و نهی لسانی» را در «امر به معروف و نهی از منکر» در نظر داشته و مرتبة یدی به معنای «عمل به خوبی‌ها و ترک بدی‌ها» (بنابراین یک احتمال در امر و نهی یدی که در بحث مربوط به خود خواهد آمد) گرفته شده است.

در حالی که چنان‌که یادآور شدیم امر به معروف و نهی از منکر دارای مراتب سه گانه‌ای است که معروف و مشهور است. تعریفی که برای «دعوت به خیر» شده، هر چند در برخی مراتب می‌تواند با امر به معروف و نهی از منکر تداخل داشته باشد مثل: واداشتن دیگران به نیکی‌ها با رفتار و عمل به نیکی‌ها و بازداشتن دیگران با ترک منکرات که هم می‌تواند مصداقی برای امر به معروف و نهی از منکر باشد و هم برای دعوت به خیر،

اما تفکیک از این ناحیه که دعوت به خیر از دو طریق «تبلیغ و ارشاد» و «عمل به خوبی» انجام می‌شود، ولی امر به معروف و نهی از منکر از راه‌هایی که در مراتب این فریضه گفته شده، می‌تواند معیار و ضابطة مناسبی شمرده شود که در تهیة لایحة پیشنهادی بدان توجه شده است. هر چند با تفاسیری که مفسران از آیه شریفه 104 سوره آل عمران کرده‌اند، چندان تناسبی ندارد. (دربارة این آیه در مباحث بعدی بحث خواهیم کرد.)  (۲۲)

پی نوشت ها

[1] . بقره، آیه 146.

۲] . یوسف، آیه 58.

[۳] . راغب اصفهانی، المفردات، ص 331، ماده «عرف» و ص 505، ماده «نکر»؛ ابن منظور، لسان العرب، ج9، صص 153ـ158، ماده «عرف»

[۴] . لسان العرب، ج9، ص 155.

[۵] . نحل، آیه 90.

[۶] . جواهر الکلام، ج21، ص 357ـ356؛ تذکرة الفقهاء، ج9، ص 437.

[۷] . کفایة الاصول، ج1، ص 117ـ118، موسسة النشر الاسلامی.

[۸] . آیت الله جعفر سبحانی، تهذیب الاصول، ج1، ص 185، 186.

[۹] . همان، ص 187.

[۱۰] . هود، آیه 87.

[1۱] . آیت الله مکارم شیرازی.

[1۲] . عنکبوت، آیه 45.

[1۳] . طور، آیه 32.

[1۴] . بقره، آیه 268.

[1۵] . آیت الله مکارم شیرازی.

[1۶] . صافات، آیه 102.

[1۷] . الکافی فی الفقه، تحقیق، رضا استادی، ص

[1۸] . النهایه فی مجرد الفقه و الفتوی و نکتها، ج2، ص 15، «فهو ان یفعل المعروف و یجتنب المنکر علی وجه یتأسی به الناس»

[1۹] . حماسه حسینی، ج2، ص 154.

[۲۰] . بایدها و نبایدها، ص 78 ـ 80 .

[۲۱] . این لایحه گویا توسط ستاد امر به معروف و نهی از منکر تهیه و پس از بحث و بررسی در کمیسیون‌های مربوطه هیأت دولت، در دولت نیز مطرح شده و به تصویب رسیده، اما هنوز به مجلس شورای اسلامی ارائه نگردید، یا اگر هم ارائه شده، هنوز نوبت بررسی آن فرا نرسیده است.

[۲۲]  وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ 


امر به معروف و نهی از منکر (2)
درس                                                       امر به معروف و نهی از منکر
                                                           بحث کلامی یا فقهی؟




    در میان فرق اسلامی معتزله امر به معروف و نهی از منکر را از مسائل کلامی دانسته و به تبع آنان متکلمان این بحث را در کتب کلامی مطرح کرده‌اند. علت کلامی دانستن این مسأله را از نظر معتزله دو نکته شمرده‌اند:

   نخست آن‌که، چون معتزله آن را از «اصول» می‌داند و بر نشر اصول مورد نظر خویش و الزام مردم به قبول آن اصرار داشتند، در واقع آن را مجوزی برای اعمال خود قرار دادند بخصوص که نهی از منکر را تا مرتبه قتل نیز واجب می‌دانند.

   دوم آن‌که، چون امر به معروف و نهی از منکر و اجرای احکام در جامعه نیازمند متولّی است تا مردم را به رعایت حدود الهی وادار کند، این تکلیف بر عهده امام است و بحث امامت و شئون او نیز از مباحث کلامی است. (تعلیقه شرح حمل العلم و العمل، ص 163)

     نقد و بررسی

   به نظر می‌رسد همین که معتزله آن را در کنار توحید و عدل از اصول می‌دانند، در توجیه کلامی شمردن امر به معروف و نهی از منکر کافی باشد چون کلام دانشی است که به دفاع عقلانی از اصول اعتقادی می‌پردازد. کلام اسلامی نیز عهده‌دار دفاع عقلانی از اصول اعتقادی اسلام است. اگر امر به معروف و نهی از منکر نیز از اصول شمرده شود، قهراً دفاع عقلانی از این اصل اعتقادی نیز در علم کلام خواهد بود.

   اما این‌که امر به معروف و نهی از منکر از شئون امام است و زیر مجموعه بحث امامت، و از این جهت یک مساله کلامی شمرده می‌شود، باید توجه داشت که تنها برخی از مراتب امر به معروف و نهی از منکر که از آن به «مرتبه یدی» یاد می‌شود، از شئون حکومت بوده و به اذن حاکم نیاز دارد، نه همه مراتب آن، بنابراین نمی‌تواند توجیه کاملی برای کلامی شمردن امر به معروف و نهی از منکر باشد.

   افزون بر آن‌که، متکلمان غالباً بحث امر به معروف و منکر را نه در ذیل بحث امامت، بلکه پس از بحث معاد، به صورت مستقل مطرح نموده‌اند.

    به هر تقدیر امر به معروف و نهی از منکر از این جهت که یکی از عبادات و فروع این شمرده می‌شود و فریضه‌ای است برعهده همگان و از وجوب، مراتب و شرایط آن سخن گفته می‌شود، مسأله‌ای فقهی است چنان‌که فقیهان در علم فقه مطرح کرده‌اند. چون علم فقه عهده دار روشن کردن احکام افعال مکلّفین بر اساس منابع و ادلّة شرعی است.

   گرچه آن مرتبه‌ای از امر به معروف و نهی از منکر که از شئون حکومت است و معمولاً تحت ادارة سازمانی به نام «سازمان حسبه» در تاریخ مطرح بوده، می‌تواند در ذیل بحث امامت و دولت اسلامی مطرح گردد، اما باز هم جزئیات و احکام آن تحت پوشش علم فقه قرار می‌گیرد.

    امر به معروف و نهی از منکر در علم اخلاق

   گفتنی است که این بحث به کتب اخلاقی نیز راه پیدا کرده و در میراث معروف اخلاقی مانند «احیاء العلوم» اثر غزالی، «المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء» اثر فیض کاشانی، «جامع السعاده» اثر مولی محمد مهدی نراقی و «معراج السعاده» اثر مولی احمد نراقی به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است. شاید از آن رو که

   اولاً، «اخلاق نیکو» داخل در «معروف» و «اخلاق زشت» داخل در منکر»ند.

   و ثانیاً، راه‌های پای‌بندی به امر به معروف و نهی از منکر و آفات و آسیب‌های ترک این فریضه بحثی اخلاقی بوده و در حوزه دانش اخلاق قرار می‌گیرد.

   پس امر به معروف و نهی از منکر از جنبه‌های مختلف می‌تواند در سه دانش کلام، اخلاق و فقه مورد بحث و توجه قرار گیرد و آن‌چه در این جا مورد بحث ماست، جنبه فقهی مسأله است.

مجموع خبرها 174 (35 صفحه | درهر صفحه 5)
[ 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 ]
مطالب قبلی
Friday, February 17
· نقش آیت الله هاشمی در بازنگری قانون اساسی
Saturday, January 21
· هاشمی وارسته از تملق گویی و تملق شنوی
· هاشمی وارسته از ریا و تزویر
Thursday, December 29
· از «تدوین» تا «بازنگری»قانون اساسی جمهوری ا
Friday, December 23
· حسن راستگویی و قبح دروغگویی
Friday, December 09
· «نجف، بیروت، دهلی»
Thursday, December 01
· صلح و جنگ در منطق شیعه
Friday, November 04
· مبانی فقهی انقلاب اسلامی از نگاه امام خمینی
Thursday, September 29
· نقش مردم در جمهوری اسلامی
Thursday, September 01
· قیام حسینی و آزادی مردم از استبداد و بردگی

مطالب قدیمی تر

تالیفات

 

دریافت فایل(pdf)

دریافت فایل(pdf)

 

دریافت فایل(pdf)

   

دریافت فایل(pdf)  

   

 دریافت فایل(pdf)

 

دریافت فایل(pdf) 

 

 دریافت فایل(pdf)

 

دریافت فایل(pdf)

 

دریافت فایل(pdf)

Image result for ‫حقوق شهروندی در اندیشه اسلامی‬‎

Image result for ‫مبانی فقهی امر به معروف و نهی از منکر منتشر شده‬‎

Image result for ‫فرمانبرداری و نافرمانی مدنی منتشر شد‬‎